MikeLigalig.com

Hi, I want to share this FREE Gift! The best-selling sequel to Rich Dad Poor Dad is FREE to download now until 30th of October. Download now and share with your friends. http://www.bestwaystoinvestmoneys.com/free-rich-dads-cashflow-quadrant-guide-to-financial-freedom-ebook/

Discover what income opportunities are out there and the strategies you need to learn to succeed at the Money Summit & Wealth Expo 2011. The 2-day conference features 22 combined experts in Manila and Cebu who will share various passive income opportunities and investment, real estate, and business strategies to help you add more income streams so you can do whatever you want, whenever you want, wherever you want, with whomever you want, and for as long as you want.

If you register for either Manila or Cebu, you get not just 12 speakers but 22 speakers (2 speakers will be speaking at both Manila and Cebu)! Why? If you attend Money Summit Manila, you will also get exclusive access to recorded video of speakers at Money Summit Cebu â€" and vice versa! You are, in fact, getting 2 conferences for 1 fee!

What You Will Learn â€" Manila
Learning Curve invited 12 speakers for Money Summit Manila who are experts in business, real estate, and investing who will teach you how to:

*Build passive income with fixer uppers, with Think Rich Pinoy best-selling author Larry Gamboa
*Generate regular cash flow from condo sales and rentals, with Cynthia Palad-Yap, Real Estate Movers founder
*Build wealth with rental properties, with Bong Gutierrez, Avida Land division head
*Make money from foreclosures and wholesaling, with Jay Castillo, ForeclosurePhilippines.com founder, Sha Nacino, Think Rich Yuppies author, and William Abriza, real estate investor
*Ride the stock market bull run using peso cost averaging, with Conrado Bate, CitisecOnline CEO
*Trade stocks using technical analysis, with Bonner Dytoc, Absolute Traders COO
*Build a diversified portfolio of investment funds, with Ma. Teresa Marcial-Javier, BPI Asset Management group head#
*Create a money machine of digital products, Ian del Carmen, Fireball Group of Companies Founder
*Sell high-value information with membership sites, with Jorge “Jojy” Azurin, BusinessSummaries.com founder
*Create residual income through licensing and royalties, Ardy Roberto, best-selling author and Salt & Light Ventures and Inspire Leadership Consultancy co-founder
*Earn passive income from blogs and social media, with Vince Golangco, WhenInManila.com Founder
*Make money online through Google Adsense and other income streams, with Prof. James Ryan Jonas, PinoyMoneyTalk Founder

Read more information here... http://entrebankph.com/22-money-masters-share-their-business-real-estate-and-investment-strategies/

How would you like to save P4,666 on Money Summit & Wealth Expo?

Get massive discounts on group rates!

If you only have one main source of income, whether it’s your salary, business profits, or professional fees, you put yourself and your family at great risk. What will happen if you get ill, lose your job, or suffer business losses?

Instead of depending on one income source, you need to diversify into multiple streams of income â€" not by taking a part-time job or working double time at your business but by adding at least one new source of PASSIVE INCOME every year.

How? Discover what income opportunities are out there and the strategies you need to learn to succeed at the Money Summit & Wealth Expo 2011. The 2-day conference features 12 experts who will share various passive income opportunities and investment, real estate, and business strategies to help you add more income streams so you can do whatever you want, whenever you want, wherever you want, with whomever you want, and for as long as you want.

Click here to register! http://entrebankph.com/money-summit-and-wealth-expo-2011/

WHAT YOU WILL LEARN
At the Money Summit & Wealth Expo 2011, you will learn 12 different ways to earn more money. You will have a fundamental understanding of each topic that will serve as a catalyst for action and further learning. Specifically, you will learn how to:

*Invest in the stock market using fundamental and technical analysis.
*Invest in bonds and pooled funds such as mutual funds and unit investment trust funds.
*Buy gold, silver, and other precious metals.
*Trade in the forex market.
*Buy and sell real estate properties.
*Make money from foreclosures and rehabs.
*Buy and manage rental properties.
*Build and sell houses, townhouses, and apartments.
*Make money online.
*Earn from blogging and affiliate marketing.
*Sell on eBay and other e-commerce sites.
*Create information products and membership sites.
*Earn from royalties, licensing, and subscription fees from your intellectual property.
*Make money in network marketing.
*Franchise your business and earn franchise fees and royalties.
*And more!

Click here to register! http://entrebankph.com/money-summit-and-wealth-expo-2011/

WHO WILL YOU LEARN FROM?
Instead of getting motivational speakers to pump you up and make you feel good, we invited real-world money experts in the fields of business, real estate, and investments to share their secrets for making money. They include:

*William Abriza, Real Estate Investor
*Tomasito Academia, PAREB Chairman
*Jay Aldeguer, Island Souvenirs Founder
*Noli Alleje, The Property Forum Founder
*Jojy Azurin, BusinessSummaries.com Founder
*Conrado Bate, CitisecOnline CEO
*Ian del Carmen, Fireball Group of Companies Founder
*Jay Castillo, ForeclosurePhilippines.com Founder
*Eireen Diokno-Bernardo, Dekada Arts Founder
*Bonner Dytoc, Absolute Traders COO
*Vince Golangco, WhenInManila.com Founder
*Prof. James Ryan Jonas, PinoyMoneyTalk Founder
*Sha Nacino, Think Rich Yuppies Author
*Cynthia Palad-Yap, Real Estate Movers Founder
*Ardy Roberto, Salt & Light Ventures Founder
*Jerome San, Laurus Enterprises Founder
*Mark So, Forex Club Asia Founder
*Trace Trajano, Think Rich Quick Author
*and more!

Filipinos all over the country participated last year at the Money Summit & Wealth Expo. So we have made it more convenient for those based in Visayas and Mindanao. For the first time, this 2-day, whole day super conference will be held twice â€" one in Manila and the other one in Cebu!

Click here to register! http://entrebankph.com/money-summit-and-wealth-expo-2011/

If you want to learn how to make more money to a.) provide very well for your family, b.) achieve the lifestyle you want, c.) quit the rat race, d.) enjoy financial and time freedom, or e.) all of the above, you should attend Money Summit & Wealth Expo 2011.

No New Age mumbo jumbo. No feel-good motivational talks. Just real world opportunities in investments, real estate, and business. Just practical and proven strategies to earn massive, passive income.

I hope to see you at Money Summit & Wealth Expo 2011. Sign up now if you want to start making your money work for you instead of you always working for money. Register today if you want to learn how to build massive, passive income!

I suggest you register and pay on or before June 30, 2011 to enjoy a huge 25% off or P2,000 discount. Just pay P5,995 instead of P7,995. That’s a very small investment compared to what you could possible earn in massive, passive income!

But wait, there’s more! Want to pay as low as P3,329 per head? Go as a group! The more people, the lower you pay! Check out special group rates below:

Buy 2 â€" Get 1 Free: Pay P5,995 for 2 participants and get 1 more free! (equivalent to P3,997/pax)
Buy 3 â€" Get 1 Free: Pay P4,995 for 3 participants and get 1 more free! (equivalent to P3,746/pax)
Buy 4 â€" Get 1 Free: Pay P4,495 for 4 participants and get 1 more free! (equivalent to P3,596/pax)
Buy 5 â€" Get 1 Free: Pay P3,995 for 5 participants and get 1 more free! (equivalent to P3,329/pax)

Click here to register! http://entrebankph.com/money-summit-and-wealth-expo-2011/

How would you like to learn how to earn MASSIVE passive income?

No false promises.
No New Age crap.
No motivational mumbo jumbo.

Just practical and proven business and investment strategies to generate multiple sources of MASSIVE passive income. Period.

Attend the biggest wealth building and income opportunities conference in the Philippines, featuring 12 financial experts, real estate investors, and successful entrepreneurs.

Money Summit Manila
July 22-23, 2011
8:30am-5:30pm
Carlos P. Romulo Auditorium
RCBC Plaza, Makati City


Money Summit Cebu
August 12-13, 2011
8:30am-5:30pm
Waterfront Cebu City Hotel
Cebu City


Conference Fee
Regular Rate: P7,995
Early Bird Rate: P4,995
37.5% off until May 31, 2011 only


Click here to learn more.
http://entrebankph.com/learn-how-to-earn-passive-income-at-money-summit-wealth-expo/

Pangandoy Ni Gob. Edgar Chatto Alang Sa Mga Bol-anon


GIPANGUNAHAN karon ang Bohol sa usa ka bisyonaryo nga lider. Usa ka lider nga nanguna sa mga Bol-anon sa pagmartsa paingon sa kalamboan sa walay pagpihig, sa bisan unsang bantang man sa kinabuhi nahilulan.

Gibutyag ni Gobernador Edgardo “Edgar” Migriño Chatto sa akong pakighinabi niya niadtong Enero 26, 2011 didto sa Bohol Tropics Resort ang dako niyang pangandoy sa mga Bol-anon.

“Dako nakong pangandoy nga masulbad ang kawad-on sa kadaghanang Bol-anon. Mawa ang kawad-on sa kadaghanang banay ug pareho ang angat sa kaugmaran sa tanang Bol-anon,” direktang butyag sa bag-ong gobernador.

Gusto niyang mausab ang tuyok sa panghitabo sa pagpanglangyaw sa mga Bol-anon ngadto sa ubang dapit aron mangita og trabaho pinaagi sa paghatag og oportunidad sa panarbaho su’d sa lalawigan.

“That’s a long tall order but we have to take a big leap. I think that is very realizable. Basta ang atong mga programa sa atong katawhan maimplementar lang, dili halayo ang katumanan sa atong mga pangandoy,” sa gobernador pa nga masaligon.

Sa pagmartsa sa kalamboan, gitutokan karon ni Gob. Chatto ang HEAT kun Health, Education, Agriculture ug Tourism.

Panglawas
Dili ikatago nga daghan sa mga Bol-anon ang nanginahanglan karon og dekalidad nga tambalanan ug mga tambal sa pag-atiman sa maayong panglawas. Niini, gipalig-on sa gobernador ang mga rural health unit nga magsugod diha sa primary health level sa kabarangayan. Gihingusgan usab niya ang pag-angat sa kalidad sa napulo ka district hospital sa lalawigan. Gusto niya nga ang tanang mga Bol-anon nga anaa sa indigent makasulod sa Philhealth nga mahimong makadugang usab sa kita sa ospital nga gipanag-iya sa kagamhanan sa lalawigan.

Edukasyon
Ang edukasyon usa ka dakong behikulo nga magpahigayon aron mas sayon ang pag-angat sa panginabuhi sa mga Bol-anon. Ug kini wala mapapas sa panan-aw ni Gob. Chatto. Gihingusgan usab niya karon ang pagpalig-on sa sistema sa edukasyon sa lalawigan. Gitawag niya kini nga usa ka progressive, prosperity program.

“We don’t like to call it poverty program, but progressive program. Dili ko gusto nga magpabilin ang poverty program sa hunahuna sa atong katawhan,” tug-an sa 50 anyos nga gobernador.

Bisan og 93 porsento sa mga Bol-anon ang literate, nakita sa gobernador sa mga datos nga diyotay lang sa mga nakatapos sa hayskol ang ming-eskuyla sa kolehiyo o nakapanarbaho man lang tungod sa kakulang sa hibangkaagan nga gikinahanglan sa pagpanarbaho.

Niini, gilatid niya ang pag-implementar sa Dynamic Learning Program karong tuig tingklase 2011-2012 sa tanang eskuylahan sa hayskol sa tibuok lalawigan. Ang Dynamic Learning Program nga gipasiugdahan sa magtiayong Christopher ug Ma. Victoria Bernido, maoy naghatod sa kanhi mga propesor sa Unibersidad sa Pilipinas nga modaog og Magsaysay Award sa miaging tuig. Kining maong sistema sa pagpanudlo gibahin sa 70 porsento nga activity ug 30 porsento nga lecture/discussion, nga kasagaran mga eksperto sa nasod ang magpahigayon og mga lektyur pinaagi sa video. Ang mga tinun-an makat-on nga independente tungod kay ang matag aktibidad ihatag nga tin-aw ug may tumong ang pagkat-on.

Gusto sa gobernador nga mapalig-on ang kapasidad sa mga nakatapos sa hayskol aron dunay mas maayong kahigayonan nga mokuhag kurso sa kolehiyo. Pasignunot niini, palig-onon usab niya ang technical vocational education diha sa hayskol aron kon ugaling dili makaeskuyla sa kolehiyo, duna nay gibatonang kahibalo nga mahimong magamit sa pagpangaplay og trabaho.

Agrikultura
Sa Bohol, naglawod ang tabunok nga yuta nga napasagdan ug wala mokita. Kadaghanan man god sa mga Bol-anon ilabi na ang mga batan-on, mas gusto nga manimpalad sa Manila ug ubang dagkong dakbayan sa Pilipinas o sa abroad sa pagbugtaw sa ilang tingusbawan. Apan wala nila madiparahi nga ang bulawan mahimo usab makita sa kaugalingon nilang yuta.

Niini, gipahimug-atan sa gobernador ang kahinungdanon sa pagtikad sa yuta. Usa kini ka hinungdan nganong gipanghingusgan karon sa gobernador ang pagpromot sa pagpananom ilabi na sa organic farming sa tibuok lalawigan. Nakig-alayon ang iyang opisina ug ang Bohol Agriculturist Office sa Department of Agriculture ug sa kalambigit nga mga ahensiya sa pag-ugmad sa agrikultura sa Bohol.

“Basta motikad lang sa yuta ug maningkamot ang mga Bol-anon, may paingnan gyod ang tanan. Ang importante lang nga mahatagan sila og kahigayonan nga ma-access ang mga serbisyo sa kagamhanan,” matod sa gobernador.

Ug isip usa ka lider nga nagpromot sa pagpanguma, nananom usab og mga high-value vegetable ang gobernador sa ilang yuta sa Balilihan.

Turismo
Dili ikalikwad nga ang turismo usa sa mga makina nga magpaandar sa pagpatubo ug pag-ugmad sa Bohol. Niini, gipalapdan pa niya karon ang pagpromot sa Bohol isip usa ka luwas, hinlo ug nindot nga duawon sa mga turista, langyaw man ug lokal. Labi pa niyang gipasibantog karon ang Chocolate Hills, ang Loboc River Cruise, ang Avatan River Cruise, ang whale and dolphin watching, ang puti nga mga bunbon sa Panglao, ang hinlo ug tin-aw nga dagat nga nindot kaligoan o mag-scuva diving, mga historical site ug uban pa. Nakita niya nga ang turismo usa sa maghatag og dakong oportunidad sa pagpanarbaho sa mga Bol-anon.

Ug kay daghang turista ang magpangita og available health services sa mga dapit nga ilang adtoan, gihingusgan usab karon ang pagpahimpos sa Holy Name University Hospital ug Community Medical Center.

Sugibuhi
Si Edgardo Migriño Chatto nga usa ka abogado, gipanganak niadtong Pebrero 21, 1960 ni Mrs. Victoria Migriño, asawa ni kanhi Mayor sa Balilihan Eladio Chatto. Nagsugod ang iyang karera sa politika isip board member sa lalawigan sa Bohol nga nagrepresentar sa sektor sa kabataan isip presidente sa Kabataang Barangay (1980-1986). Sa 1988, napili siyang mayor sa lungsod sa Balilihan nga nagsilbi hangtod sa 1996. Nahimo siyang bise gobernador sa Bohol ug nagsilbi gikan sa 1995 hangtod sa 2001. Gikan sa 2001 hangtod sa 2010, nagsilbi siyang representante sa Unang Distrito sa Bohol didto sa hawanan sa Ubos Balay Balaoranan. Ug sa Mayo 10, 2010, napili siyang ika-25 nga gobernador sa Bohol.

Pipila sa mga pasidungog nga nadawat ni Gobernador Edgar M. Chatto ang mga mosunod:
* Most Outstanding Youth Leader of Bohol - Philippine National Red Cross
* Most Outstanding Mayor of the Philippines (1991)
* National Presidential Leadership Award for Outstanding Youth Leaders - (Parangal sa Pamumuno), 1995
* Doña Aurora Aragon Quezon Award for Highly Distinguished Leadership in Promoting Humanitarian Objectives (1997) -Philippine National Red Cross
* Most Outstanding Vice Governor of the Philippines (1997) - League of Vice Governors of the Philippines
* One of the Ten Outstanding Boholanos Around the World (TOBAW) 1998- Confederation of Boholanos in the USA and Canada (CONBUSAC) and the First Consolidated Bank (FCB)
* One of the Ten Exemplary Individuals for the Visayas and Mindanao (2000) - Ramon Aboitiz Foundation, Incorporated (RAFI)
* National Centennial Lingkod Bayan Awardee for Outstanding Work Performance (2000) -Civil Service Commission

Si Gobernador Edgar Chatto naminyo kang Maria Pureza Veloso Chatto diin duna siyay usa ka anak-babaye, si Esther Patrisha Veloso Chatto.

Bohol: Ubi Capital sa Pilipinas


Natural na sa mga Bol-anon ang pagpananom og ubi. Gani, komun nga talan-awon sa mga labat ug ubos nga mga bungbong sa kabalayan sa Bohol ang nangatay nga mga bagon sa ubi nga may mga dahon nga pormag kasingkasing ug susamag porma sa isla sa Bohol nga makita sa mapa.

Kining bituon sa yuta, ginamanggad nga usa ka sagradong lagutmon ug pagahagkan kon mahagbong sa yuta, tinuyo man o aksidente, dungan ang pagpangayog pasaylo sa Ginoo sa nabuhat nga kasaypanan.

Gawas sa humay, ang ubi usa usab ka nag-unang produkto nga gikugihan sa pagtanom sa mag-uumang Bol-anon. Ginatanom kini sa mga bakilid ug bisan sa mga batoon ug bunbonon nga yuta sa Panglao, Dauis, Guindulman, Alburqueque, Antequera, Baclayon, Corella, Cortes, Dauis, Dimiao, Garcia-Hernandez, Lila, Loay, Loon, Mabini, Maribojoc, Panglao, Sikatuna, Ubay, ug bisan gani sa isla nga lungsod sa Carlos P. Garcia. Sa mga barayti nga ginatanom anaa ang baligonhon, binanag, binato, binugas, gimnay, iniling, kabus-ok, tam-isan ug ang labing bituon sa tananâ€" ang kinampay.

Ang Bohol wala lang ilha nga nag-unang prodyuser sa humay sa Tungatungang Kabisay-an, apan giila usab nga nag-unang prodyuser sa ubi sa Pilipinas. Sa estadistika niadtong 1997 nga gibutyag ni Zenaida Darunday, ang 3,471 ka mag-uuma nagtikad og 780 ka ektarya nga gitamnan sa ubi. Duna kiniy average nga produksiyon nga 17.9 ka tonelada matag ektarya o kinatibuk-ang 14,000 metriko tonelada.

Gilaoman nga labi pang modaghan ang produksiyon sa ubi karon tungod sa daghang programa kalambigit sa ubi. Gani, ang Bureau og Agricultural Research’s (BAR) Community-based Participatory Action Research (CPAR) project bahin sa “Ubi Agribusiness Development” malamposon nang napahigayon sa mga lungsod sa Panglao, Dauis ug Guindulman.

Sa Bohol, gitukod na usab ang laboratoryo alang sa pagpanukiduki pinagi sa tissue culture didto sa 100 ka ektaryang DA-CENVIARC (Central Visayas Integrated Agricultural Research Center) sa Gabi, Ubay. Ang buhatan nga may inisyal nga pundo nga P4.5 ka milyon sulod sa lima ka tuig, dunay tissue culture lab, plant nursery ug seed quality lab.

Dugang pa niini ang dakong suportar sa kagamhanan sa lalawigan sa pagpanguna ni Gobernador Edgardo M. Chatto. Gibutyag sa gobernador nga ang mga manananom og ubi mahimong makapangayo og assistance ug makahulam og salapi aron makapalit og inputs pinaagi sa Provincial Agriculture Office nga gipangunahan ni Ms. Liza M. Quirog.

Sa minglabayng napulo ka tuig matag Enero, naandan na ang pagpahigayon og Ubi Festival. Usa kini ka okasyon pagpasalamat sa Ginoo sa gihatag nga grasya. Ug dinhi ikapakita sa mga manananom og ubi sa Bohol ang ilang mga abot sa kakugi: ang labing dako nilang ubi, ang labing bug-at nilang ubi, ang ubi nga pormag mapa sa Bohol. Ikapakita usab nila ang uban pang kaamgid sa ubi sama sa kot, bot, apali, limalima ug paw.

Ang Ubi Festival nagtagana usab og kahigayonan sa mga agri-entrepreneur nga mapromot ang taas nga kalidad, taas og bili nga mga produkto sa ubi ingon man bag-ong mga teknolohiya ug impormasyon kalambigit sa pagpananom ug pagbaligya sa ubi.

Usa usab kini ka okasyon nga ikapakita ang lumad nga kultura sa Bohol pinaagi sa balak ug kuradang nga naglambigit usab sa ubi, poster making contest, ug beauty contest diin ang mapili pagailhong Miss Ubi sa maong tuig.

Sa ika-11 nga Ubi Festival nga gipahigayon niadtong Enero 25-27, pasignunot usab sa 1st Bohol Organic Agriculture Summit nga gipahigayon sa Bohol Cultural Center sa Dakbayan sa Tagbilaran, usa sa pinasidunggang dinapit si Kalihim Proceso J. Alcala, ang sekretaryo sa Departamento sa Agrikultura. Gipasiugdahan kini sa kagamhanan sa lalawigan sa Bohol, Provincial Agriculture Office (PAO), Department of Agriculture ug sa Agricultural Training Institute sa pakig-alayon sa Bohol Ubi Center Foundation Incorporated (BUCFI), Bohol Ubi Growers Association (BUGA), mga kalambigit nga lungsod, ahensiya, mag-uuma, prosesor ug uban pa.

Giila ang Bohol nga maoy labing daghag barayti sa ubi segun sa panukiduki sa SEA-RICE, Southeast Asian-Rural Institute for Community Education diin makaplagan usab ang labing lamian ug tam-is: ang kinampay.

Kining kinampay nga may scientific name Dioscorea alata Linn, nahilakip karon sa mga tanom nga nahilulan sa high-value commercial crops nga may dakong oportunidad nga ikaeksport nga usa karon sa mga programa sa Department of Trade and Industry.

Ang ubi nga kinampay ang labing mahal nga lagutmon sa Pilipinas. Labaw pa ang bili niini kay sa patatas, kamote, balanghoy ug taro. Sa mga panukiduki, taas ang gibatonan niining nutrina ug abunda sa carbohydrates, starch, Vitamins A ug B, ingon man iron ug minerals.

Kon ang ubi nakasulbad sa problema sa mga Bol-anon sa kagutom tungod sa hulaw panahon sa mga Katsila, sa gera panahon sa mga Amerikano ug pagpangukopar sa mga Haponanon, gilaoman nga mahimo usab kining tubag sa panginahanglan sa malungtarong panginabuhian ug pag-angat sa kalidad sa kinabuhi sa pamilya sa mag-uumang Bol-anon.

Rebolusyon sa Organikong Pagpanguma sa Bohol


GAWAS sa turismo, dili usab kapugngan ang rebolusyon sa organikong
pagpanguma sa Bohol. Daghang mag-uumang Bol-anon nga nakaamgo karon
sa dakong oportunidad sa natural nga paagi sa pagpatubo sa mga tanom.
Ilabi na kay ang mga turista nga moduaw sa Bohol, lokal man kini o
langyaw nga nagpakabana sa kahimsog sa panglawas, nanagpangita na og
mga pagkaon nga ginapatubo sa natural nga paagi nga wala gamitig
makahilong kemikal.

Ang adbokasiya sa pagpromot sa organikong pagpananom gilaoman nga
labi pang mokatap tungod sa dakong pagsuportar sa kagamhanan sa
lalawigan sa Bohol sa pagpanguna ni Gobernador Edgar M. Chatto ug ni
Kalihim sa Departamento sa Agrikultura Proceso J. Alcala. Gani, si
Kalihim Alcala personal man nga miduaw sa Bohol. Kahinumdoman nga si
Kalihim Alcala ug si Gobernador Chatto nagtambayayong pagpanday sa
Organic Agriculture Act of 2010 nga nahingpit nga balaod sa Republic
Act (RA) 10068.

Sa pagbukas sa 1st Bohol Organic Summit ug 11th Ubi Festival nga
gipahigayon sa Bohol Cultural Center niadtong Enero 25, 2011, diin
dinapit nga mamumulong si Kalihim Alcala, giawhag niya ang mga mag-uumang
Bol-anon ingon man kadtong mga nanagpangita pag trabaho sa pagtikad sa
yuta kay andam ang ilang departamento sa pag-abag sa panginahanglang
teknikal, pinansiyal ingon man pagbaligya sa abot sa umahan.

Dugang niini, giawhag usab ni Kalihim Alcala ang suportar gikan sa
lokal nga mga opisyal sa mga lungsod ug lalawigan sa Bohol ug ang
sektor sa agrikultura sa pag-ugmad sa kapasidad sa mga mag-uuma nga
molambo sila ngadto sa pagka entreprenor aron maangat ang imahe
niadtong nanginabuhi sa pagpanguma ug makatagad sa bag-ong henerasyon
sa kabataan.

Una niini, gipadala na ni Kalihim Alcala ang iyang consultant nga si
Teresita Saniano, awtor sa Likasaka ug tag-iya sa Earthkeepers ug si
HVCC Program Director Dante Delima sa pagpakigdiyalogo sa mga mag-uuma
sa Bohol ug sa lokal nga kagamhanan sa Bohol aron mapakaylap ug
masabtan ang kahimoan sa organikong pagpanguma ug sa mga problema nga
mahimong kapangitaan og solusyon sa pagpakigtambayayong sa tanang
hingtungdan.

Usa sa nagpakitag dakong kasibot sa pagpanguma sa natural nga paagi
ang Carmen Samahang Nayon Multi-Purpose Cooperative (CSNMPC) nga
nagprodyus karon og organikong humay ubos sa landong sa PROFarms,
komunidad sa nagkaalayon nga people’s organization sa mga lungsod sa
Alicia, San Isidro, Sagbayan, Carmen ug Dagohoy kinsa aktibong mingsagop
sa natural nga pagpanguma. Ang CSNMPC gisaaran ni Kalihim Alcala nga
suportaran nga makatukod og galingan sa humay ingon man vacuum dryer
nga gidasonan usab ni Gobernador Chatto og P100,000 grants gikan sa
kagamhanan sa lalawigan sa Bohol.

Ang konseho sa Sangguniang Panlalawigan sa pagpanguna ni Board Member
Atty. Abeleon Damalerio, tsirman sa agriculture committee, may giugba
nang sugyot nga Bohol Organic Agriculture Code nga anaa na sa
ikaduhang pagbasa nga gilaoman usab nga makatabang og dako sa
pag-ugmad sa organikong pagpanguma sa lalawigan.

Sa laing bahin, ang Bohol Organic Farmers’ Alliance kun BOFA sa
pagpamuno ni Ginong Jose Cyril N. Lobregas, hugot nga misaad nga
pahingusgan nila ang pagsangyaw sa organikong pagpanguma isip tubag sa
nagakausab nga klima ug seguridad sa pagkaon nga dili maghatag og
kadaot sa tawo.

Natukod na usab sa Bohol ang BOATech Center kun Bohol Organic
Agriculture Technology Center didto sa Gabi, Ubay, usa ka pasilidad sa
kagamhanan sa lalawigan sa Bohol diin ginabaligya sa baratong presyo ang
nagkadaiyang organic inputs sama sa BIO-N, Trichoderma, vermicompost
ug Natural Farming Technology System (NFTS) concoctions nga magsilbi
usab nga pasundayaganan ngadto sa mga mag-uuma ug bisita mahitungod sa
teknolohiya sa organikong pagpanguma.

Sa Bohol dili na kaayo problema karon ang patubig tungod sa daghan
niining kahinguhaan og tubig. Ilabi na nga nahimpos na usab ang tulo
ka dam sa Bohol: ang Bayongan Dam sa San Miguel, Capayas Dam sa Ubay
ug Malinao Dam sa Pilar.

Hinuon, ang kaproduktibo sa organikong pagpanguma nag-atubang karon
og dakong hagit kay may mga mag-uuma nga nawad-an og gugma sa pagtikad
sa ilang yuta, gumikan kay wala mahatagig hinabang sa kagamhanan sa
miaging mga tuig, o may mga anak o asawa na nga magpadala og kuwarta
gikan sa Middle East o anak ba hinuon nga seaman. Ug diyotay na lang
usab ang kabataang tinun-an nga dunay interes karon sa agrikultura
ug diyotay na lang ang mga mag-uuma nga gusto nilang mosunod ang ilang
mga anak sa ilang tunob.

Nindot paminawon nga magkadaghan ang mga Bol-anong mosagop sa
organiko apan malungtarong pagpanguma sa tibuok lalawigan. Kining
bag-ong hagit nga giatubang karon sa mga Bol-anon usa ka wala pa kaayo
mataak nga opsiyon sa lokal natong mga mag-uuma aron mahaw-as
gikan sa kawad-on pinaagi sa luwas nga paagi sa pagpananom nga dili
maghatag og kadaot sa kalikopan ingon man sa mga mag-uuma ug
pumapalit, nga makadugang usab sa dakong garbo ug dupot nga
pagpanikaysikay sa mga mag-uuma sa kabanikanhan.

Kon hingpit nga malig-on ang pagpakuyanap sa natural ug malungtarong
pagpanguma, dili lang kini makatubag sa hulga sa nagakausab nga klima
sa Bohol apan mahimo usab nga behikulo nga magpaangat sa panginabuhi
sa mga mag-uumang Bol-anon.

Sa dihang misulod ko sa Souvenir Shop nga nahimutang kilid sa Governor's Mansion sa Tagbilaran City, uban nila ni Pareng Mike Ligalig ug Randy Garlitos, usa sa nakatagad nako kining T-shirt nga may tatak nga BBB kun Basta Bol-anon Buotan. Lagi, garbo jud sa buotang mga Bol-anon ang pagsul-ob niini.      (Hulagway kuha ni Mike Ligalig)

PAGSAYLO
(Alang kang Ondoy Lito nga mitaliwan niadtong Septiyembre 30, 2010)

Alang kanako sama katulin ni Ruping
Ang dagan sa Dory. Misaylo
God ka sa gilubngan sa imong inunlan ug miabot
Sa dakbayan diin dili mabati
Ang bagting sa kampana.

Miliwas na ang pista sa Jagna. Naglaba
Na gani si Nanay sa imong labhonon
Samtang naglitanya sa imong bansagon
Nagpangita hain gipadpad
Ang imong mga katawa.

Kon ibatbat ang dapit naabtan, palihog ihunghong
Sa Hanging-habagat. Apan ayaw sultii
Si Nanay nga di ka na makamao moayo
Og kompyuter kay basin maglinog
Ang miyatyat niyang dughan ug padayon
Nga magbunok ang ulan sa Bitaugan.

10 Things You Don't Know About Working From Home

1. You'll suddenly realize that housewives are totally busy people -with hardly any breaks.
2. You'll be challenged not to work because your cute baby is staring at you, saying "play!".
3. You'll be asked constantly, "What do you want to eat today" by your spouse.
4. If you're not careful, that DVD collection will be your #1 distraction from work.
5. You don't remember when was the last time you took a bath/shaved.
6. You're suddenly more interested in nice looking shorts and pajamas in the mall.
7. Your cellphone isn't getting much use unlike before.
8. When you walk to the neighborhood park, pool, all you see are yayas and their wards.
9. When it rains, you're happy you're indoors and won't be going anywhere!
10. In the hot months, you're happy that you can afford an aircon for your room!
-Jomarhilario.com

So there it is --the honest good and bad.  Find out how you can work from your nice bahay --even if you're already abroad: http://www.1shoppingcart.com/app/?Clk=3852697

Eleazar Acampado

P.S. Don't worry, this is no s-c-*a-m. I know the guy. Read and judge for yourself: http://www.1shoppingcart.com/app/?Clk=3852697

Anyone can invest in the stock market, claim the authors of a new primer intended for beginners. The new book is titled “Building Wealth with Stocks: A Basic Guide to Investing in the Philippine Stock Market.” The Philippine Stock Exchange and CitisecOnline jointly authored and produced the guide for first-time investors. The investing public can pick up a free copy of the book at the PSE.

With Manny Pacquiao's annihilation of Miguel Cotto and winning championship belts in seven different weight divisions, I think he is the GOATâ€"Greatest Of All Time.

What do you think, about our idol?

This coming March 11, the Department of Trade and Industry , in collaboratin with the Philippine Trade Training Center and the Cottage Industry Technology Center, will hold entrepreneurial and skill training seminars in Bohol. The seminar will be take place at the JJ’s Seafood Village.

The seminar will include topics such as Enterprise Development, Business Options and Opportunities, Dessert Galore, Beadworks and Flower Arrangements for Special Occasions. Other topic to be discussed by the training team include Franchising, Dealership, Distributorship, Competitive Costing and Pricing.

This entrepreneurial and livelihood training is part of DTI’s initiative to help address the continuing problem on unemployment under the Comprehensive Livelihood and Emergency Employment Program (CLEEP) of the government.

(sa inahang mananawom og sensilyo)


gihulog na ang imong paglaom.
nagtuali-tualing mitidlom.

puyde mo nang hanggapon ug tigomon
ang asupreng hangin sa namiyahok mong
baga. o palahuson bas kinatumyan
sa lilo sa imong dughan

sa imong pagsawom, seguroang dili mapiskan
sa kapehong tubig-dagat
ug madugangan ang kaparat
sa nabulad niyang lawas.

apan unsay bili sa pagsawom
sa nagkidlap-kidlap nga mga bituon
kon sa pagtunga mikubol na
ang lapalapa.

Ang Gawad Komisyon 2008 mao ang tigi sa pagsulat og balak ug mubong sugilanon sa napulo ka nag-unang pinulongan sa Pilipinas nga gilangkoban sa Ilokano, Pangasinan (sa pakig-alayon sa Don Jose Tamayo Foundation), Kapampangan, Bikol, Samar-Leyte, Sugboanong Binisaya, Hiligaynon, Meranao ug Tausug, gawas sa Tagalog nga ang tigi sa pagsulat mao ang mubong sugilanon nga pangbata. Gipahigayon kining tigi alayon sa pagsaulog sa Buwan sa Nasodnong Pinulongan matag Agosto. Ang tigi sa matag pinulongan, pagadumalahon sa Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino sa pagsuperbisar sa Komisyon sa Wikang Filipino.

Kinatibuk-ang Lagda:

1. Bukas ang tigi sa tanang Pilipino gawas sa mga pangulo ug empleyado sa Komisyon sa Wikang Filipino ug Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino ug sa mga nakadaog na sa Unang Ganti sa Gawad Komisyon niadtong 2006 ug 2007.

2. Ang tanang mga salmot kinahanglang orihinal, wala pa iapil sa ubang tigi ug wala pa mapatik. Dili usab dawaton ang mga salmot nga gi-recycle lang.

3. Ang salmot dili magdala og unsa mang kailhanan bisan dagangalan. Dunay buwag nga pormularyo nga makuha sa mga buhatan sa Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino. Ang gitubagang pormularyo sa pagsalmot uban ang resume/biodata sa sumasalmot kinahanglang isulod sa tinakpan nga sobre. Kinahanglang nakanotaryo ang naasoyng pormularyo.

4. Alang sa balak, ang salmot mahimong sinukod ug binagay. Mahimo usab nga gawasnon kun free verse. Dili mokubos sa usa ka gatos (100) ka linya ug dili molapas sa tulo ka gatos (300) ka linya. Gawasnon ang tema.

5. Alang sa mubong sugilanon, ang salmot dili mokubos sa napulo (10) ka pahina ug dili mosobra sa traynta (30) ka pahina. Gawasnon ang tema.

6. Ang tanang salmot kinahanglang makinilyado o kompyuterisado (Font 12-Arial). Doble ang espasyo (mubong sugilanon) sa 8 ½ x 11 bond paper ug may usa (1) ka pulgada ang gintang matag kilid. Angay usab nga dunay nakatatak nga sunod-sunod nga ihap sa pahina sa tungang bahin sa ubos sa matag pahina sama sa 1 sa 20, 2 sa 20 ug uban pa.

7. Kinahanglang iduso sa upat (4) ka kopya â€" usa ka orihinal ug tulo (3) pa ka kopya ug usa ka electronic file (diskette copy o CD) ang salmot nga kompyuterisado.

8. Usa ra ka salmot ang mahimong iduso sa matag kategoriya.

9. Ang mga ganti sa matag kategoriya mao ang mga mosunod:
Unang Ganti â€" Php 15,000.00 + Sertipiko
Ikaduhang Ganti â€" Php 10,000.00 + Sertipiko
Ikatulong Ganti â€" Php 8,000.00 + Sertipiko
Tulo ka Pinasidunggan â€" Php 2,000.00 + Sertipiko

10. Ang tanang salmot makadawat og Kamatuoran sa Pagsalmot sa adlaw nga iduso ang salmot sa buhatan.

11. Ang desisyon sa maghuhukom ing pinal ug dili na mausab. Ang tanang mananaog nga salmot panag-iyahon ug tipigan sa KWF. Angkonon sa KWF ang katungod sa unang pagpatik sa mga salmot ug sa pagmantala pag-usab niini kon gikinahanglan nga walay dugang bayad ang tagsulat. Ang mga salmot nga wala modaog, mahimong kuhaon sa tagsulat human sa upat (4) ka buwan gikan nga gipadayag ang mga mananaog.

12. Ang salmot mahimong ipadala o personal nga ihatod sa buhatan sa Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino sa matag rehiyon o di ba sa buhatan sa Komisyon sa Wikang Filipino, 2/F Watson Bldg., 1610 J.P. Laurel St., San Miguel, Manila.

13. Ang kataposang adlaw sa pagpanawat sa mga salmot hangtod lang sa Septiyembre 30, 2008, sa alas 5:00 sa hapon.

Makuha diri ang  Polmularyo sa Pagsalmot sa Tigi sa Sinulatay sa Gawad Komisyon 2008.

Want to earn money by publishing ads? Sign up at Match.co.uk. You don’t need to have a UK bank account to become a publisher.

Once your ads have been live on your site for a month, you will be paid on the 15th of the month by bank transfer or by PayPal. For each ad you publish on your website page, you will be paid £3 per month. Payment will start once the ad has been live for a full month. You can only publish 1 ad per page on your site, with up to 5 pages per site. And you can add up to 5 websites in total.

If you sign up today as a publisher, you will recieve a £5 sign up bonus once ads have been allocated to you and you have shown them on your site for a full month. Additionally, you can earn £5 per publisher referred.

Want to see samples of the ads allocated to my site? Visit Entrepinoy Bank to give you an idea.

If you are interested, you can sign up here.

Ang bulan sa Mayo maoy Month of the Ocean sa Pilipinas. Kini ang gideklarar sa Presidential Proclamation no. 57. Sa pakighiusa ning maong okasyon, ang Sinugboan ug Bisaya Forum naglusad og tigi sa gumalaysay (personal essay)


Mga Lagda:

1. Bukas ang tigi sa tanang mga batan-on (hangtod sa 22 ang edad).

2. Ang salmot kinahanglang orihinal ug dili hinubad gikan sa laing pinulongan, ug dili sinundog gikan sa laing mga sinulat; ug wala pa makadaog og major prize sa ubang kontes, ug wala pa mapatik sa bisan unsang basahon ug sa Internet.

3. Ang mga salmot dili butangan og timailhan sa tagsulat bisag dagangalan. Isukip sa salmot ang pinirmahan nga Panghimatuod nga ang salmot iyang kaugalingon sa tagsulat ug photocopy sa birth certificate. Isulod kini sa lain nga sobre uban sa Ngalan sa Tagsulat, Adres, Ulohan ug Contact Number ug takpan.

4. Ang gumalaysay pinasikad sa tema Pag-amping sa Kinabuhing Dagatnon Ingong Kadugtongan sa Kaliwatan Ngadto sa Umaabot. Tulo ngadto sa lima (3-5) ka pahina sa double space sa 8 ½ x 11 bond-paper, font size 12.

5. Usa lang ka entry ang ipadala. Ang mapatud-an nga nakalapas sa lagda, dili na mahiapil sa kontes.

6. Gikan sa mga entry, magpili og napulo ka finalist nga ipatik sa Sinugboan ug Bisaya Forum sugod sa Mayo 1, 2008. Ipahibalo ang mananaog sa Mayo 31, 2008.

7. Mga Ganti: Unang Ganti â€" P1,500,00 ug sertipiko; Ikaduhang Ganti â€" P1,000.00 ug sertipiko; Ikatulong Ganti â€" P700.00 ug sertipiko; Tulo (3) ka Pinasidunggan (Honorable Mention) P200.00 matag usa ug sertipiko.

8. Dugang niini ang mga mananaog nga entry dunay kahigayonan nga mapatik sa Bisaya magazine ug makadawat usab og bayad.

9. Ang desisyon sa mga maghuhukom ilhong pinal ug dili na malubag.

10. Ang pagpanawat sa salmot kutob lang sa Abril 26, 2008. Ipadala ang salmot sa Bisaya Magazine, c/o Eleazar Acampado, MB Building, Muralla corner Recoletos, Intramuros, 1002 Manila. Mahimo usab nga ipadala sa e-mail (Word attachment) ang entry uban sa scan photocopy of birth certificate ug linain nga Ngalan sa Tagsulat, Adres, Ulohan ug Contact Number ngadto sa sinugboan@gmail.com. Alang sa mga pangutana e-mail o text sa numero 09279523000.

I was intrigued to read an article by Atty. Jess B. Tirol entitled “The Little People of Bohol" published in Bohol Magazine sometime in February 1999. What the historian talked about is not dwarfs or duwende but some mysterious beings which existed in Bohol. Stories of these small people called tudtod prompted the University of Bohol professor to conduct an in-depth research especially in Antequera, Bohol, where the story seemed originated.

People who saw these small people said that they are about 18 inches tall. They live or hide near riverbank. In order to live, they ate shellfish by cracking the shells with stones and eating the meat. They usually get out from their hiding places during the night and on moonlight nights they love to play along the dry portion near the river. Sometimes they venture to places away from the river.

Atty. Tirol had interviewed a Home Economics teacher of Antequera Central Elementary School. According to the teacher, sometime in 1960’s, she was surprised why her supply of biscuits in the HE Room were eaten or consumed since it was stored in a sealed container. They were thinking that cats or rats were the culprit. But cats or rats are not known to open the lid-cap of containers, so they tried to sprinkle white flour near the biscuits containers. The next morning, they saw the imprints of small feet, like that of children, with five toes, clearly marked on the spread flour. With the reported sighting of tudtod near the stream at the rear of the school, they concluded that it was the tudtod who entered the HE Room.

But Atty. Tirol didn’t dig much information because the people of Antequera are very secretive about the existence of the tudtod. Many were afraid to divulge what they learn because they believed the tudtod is very vindictive when displeased. Tudtods are said to be armed with small bow and arrows or small blowguns that are poisoned.

Aside of Antequera, tudtods are said to be sighted in Bilar, Bohol and Lila, Bohol. The report from Lila Bohol said that the tudtod laughed when it saw a naked man bathing in the stream.

This story of tudtod is an old story. Fr. Juan Felix de la Encarnacion had used this as an entry in the Bisayan-Spanish dictionary published in 1852. The Spanish definition can be translated as a kind of satyr, monster or demigod imagined by the superstitious and semi-Christians. It is said to have two teeth above and two below and it is very big and with an arm of stone.

Since the reported sightings of tudtod are numerous, Atty. Tirol said that it may be a kind of unknown nocturnal animal existing in Bohol. We know that the tarsiers, flying lemurs, salimaw and linaw (the last two are now extinct), are found in Bohol. Or may be a kind of animal similar to a monkey but without tail. Or there’s a probability that the tudtod are really small people existing in Bohol.

To uncover the truth, we need further research. And this is a great challenge to all of us Boholanos.

What you can say, Sano?
   
   

Wa man makita, akong madungog
Ang hagyong sa taas mong
Kamot nga nagpangab-ot
Sa puti kong buhok.

Miabot na ang imong gikahadlokanâ€"

Dili ko na malingi ang akong anino
Nga imong gisapwang.
Dili ko na usab malitok
Ang imong bansagon
Nabaligtos na ang dila
Sa mitagok nga laway.

Pugngi nga dili mahulog ug dulaan
Sa hangin ang imong mga luha.
Kay bisan magbaha ang imong bakho
Sa hangin ug ianod kining sungkod
Dili na kapugngan nga itikang
Ang akong mga tiil.
Karon pa nga mihunob na
Ang paminhod sa lapalapa.

Ang gihatag mong apdo sa baka,
Sili, suka, asin ug asukal
Akong igasa sa bag-o kong mahigala.
Pero karon tilokon ta una
Ang lantong sa atong kasadya.

(Published in Bisaya magazine, January 2, 2008)

Kon naminaw ka, di na matugaw
Sa bagting sa kampana sa ting-adlaw.
Kon naminaw ka, di na mangapkap
Ang mga kamot sa barandilya
Sa simbahan ni Sr. San Juan Bautista.
Kon naminaw ka, di na magapos
Sa kahilom ang mga katawa
Ni mohupas ang pilit-pilit nga katam-is
Sa mga halok ko sa hangin.

Busa, ayaw kog basola nga mitikig
Ug mitagok ang akong laway
Sa gabii nga nag-uwang ang mga iro.
Usa ikaw ka yamog nga nagdali
Nga mohalok sa yuta.

Kon mosulti ang mga amorseko, maangu-ango
Kay dili malilong nga imong gibalian
Sa tunok ang lawiswis kawayan
Dihang imong gipadausdosan.
Ug karon bisan maliso ang buko sa kawayan,
Hingpit ka nang dili maminaw
Sa hilom nga bakho sa akong kahiladman
Sa pagkaabo sa imong dalunggan,

Di mo na makita ang imong giusap
Nga mga bala nga naglumba
Paglupad punting sa milingay nga Adlaw.
Di mo na mahikap ang abo sa nasunog
Nga papel de hapon.
Di mo na mahanggap ang alimyon
Sa rosas nga nalaya
Sa banagbanag sa bantawan.

Pero alang nimo way sapayan. Ang imong panan-aw
Misay-a sa mga katawa
Nga mikabayo sa kanyong gikatayan
Sa nagpamulak nga kadena de amor.
Milingiw ka man gani sa singgaak
Sa babayeng naghikyad og sitserya sa pulta-mayor
Sa Lyceum, Palasyo del Gobernador ug Fuerza Santiago.
Miaslay ang natibuok nga tingog
Dili masawod bisan ihunghong
Sa dalang imbudo nga bag-ong gihinloan
Sa mga pasalig nga mituok
Sa kampana sa Manila Cathedral.

Apan kon imong lingion ug sud-ongon
Sa tinupihang bermuda ang mikamang
Nga golf ball paingon sa bandila,
Imong masuta unsaon pagsawom
Ang tropeyo nga makatang-on
Sa nagpusagak nga tubig sa duha ka busay
Sa imong pagka tawhanon.

Kon hinay ug bugnaw ang akong pagpikpik
Sa sampot sa batang nagtikungkong sa karton,
Kusog ang pagpiyak sa bata nga gikugos
Sa inahan. Tingali way nasuyop nga dugos
Sa namiyahok nga tinubdan.
Ang luha niini midagayday daw ininit
Tubig nga nag-aso-aso sa akong dughan.
Kon mahimo ko pa lang ibukhad
Ang ilang palad, ipunting ko sa duha ka kamot
Sa inahan nga nagkunis-kunis
Sa mibagtok nga pandesal.
Apan unsay maako kon maabtan sa higayon
Nga wala nay bili ang pagkaon
Kay nabahaw ang kagutom?

Dili sama sa Buwan nga naglurat ug natuk-an,
Ang suga sa dyip nagpid-ok-pid-ok.
Tingali naglibog nganong naamang
Ang bosina nga gisap-ongan
Sa nagkadena nga mga sugilanon.
O dili makatuo nga ang kariton
Gikuwarantena sa mga lamok
Nga ang hinunghongay makapahinanok
Sa Adlaw. Apan walay usa ang nagmaskara
Og kaisog nga manguhit
Sa duha ka binuhat nga gigakos og hilom
Ang pahiyom sa kagabhion.

Kon sa imong pagpauli, nangligabgab
Ang mga gangis ug wala motagbo
Ang sinilihang mga pulong:
(Diin ka na usab gikan?
Maayo ka nakainom og sabaw
Sa pasaw! Kami hangin ra!)

Ug dili na mobagting ang dalunggan
Inigkalawat sa ebanghelyo sa bata,
Paghubog ug paglipay
Kay bulahan ka.

Natulog na ang asawa nga magkaon
Og sili samtang maghangad sa Buwan.
Ug miuk-ok na ang dila
Sa napagaw nga bata.

Mikagulgol ang pito sa guwardiya
Sa UST daw natuk-an
Pero unsaon pagdagan, girayuma
Ang tiil nga nalansang atubangan
Sa gipadlakan nga K-MAJ Restaurant.
Ang abog hugot nga migakos
Sa bulok sikwate niyang purol.
Ug mikubol ang iyang lapalapa
Nga nalanayan sa gihigop nga pulang tinta.
Apan nganong modagan? Iya nang gihuptan
Ang tulo ka sensilyo nga paglaom.
Iantog lang, iya nang masuta
Kon sama sa nagkapanas nga numero
Nagkahilis ba usab ang gambalay
Sa iyang kaugmaon.

Naglumpat ang dughan dili sa kalipay
Kondili sa mihuot nga kalisang.
Unsaon wa ka na makatuod sa balay.
Gipangita ko ikaw sa lapyahan
Sa batong imong pungku-pungkoan
Apan mao ray naabtan
Ang putol mong anino.

Sa imong pagpahilayo, seguradong dili ka malipayon
Kay wa mo mahagki si nanay ni masultihi
Asa ka paingon, bisan sa hunghong.
Hikapon ko man ang imong pagkawala
Diha sa mga lusok sa ulan sa Hulyo,
Hanggapon ang nalangsa nga hangin sa Habagat
O tilapan ang singot nga mitipon sa dagat,
Di ka na mobalik pa kanamo.
Halayo na ang imong napanaw
Nagtunob ka na sa utlanan
Sa mahayag nga dakbayan diin dili na mabati
Ang bagting sa karaang kampana.

Di malaran sa hait nga mga ngabil
Sa batong-dagat ang atong mga kagiki
Nga manggilumba sa hunasan.
Wala tay liatan. Ukayon ang tanan basta
Madaog sa atong dughan.
Usahay abtan tas pagpamentana sa Buwan.
Pero sa tanan di ko malimtan ang adlaw
Nga kita rang duha ang nanginhas ug tulo ray atong kuha.

Kon nahinumdom ka, imong gikulikot ang tabugok
Nga misuksok sa bangag gamit ang alambre
Nga talinis ang tumoy. Nakuha mo tuod apan
Naputud-putod ang mga gaway niini.

Kon nahinumdom ka, nagkadagma-dagma
Ang atong mga kamot pagdakop
Sa gamay ug niwang nga kasag.
Ug dihang imong nasikop gipaak
Ang imong kumagko. Pastilan! Naglilo
Ang hunasan sa imong pangulipas. Ug imong gipaak
Ang nabali nga paak.

Kon nahinumdom ka, gisidlitan sa likido
Sa ba’t ang imong mata
Nakasinggit kag pisot ug nagpusnga
Ang atong katawa. Pero, matod mo, way sapayan
Kay may lapwaan ug pus-an
Sa siling kulikot nga gilutawag suka
Su’d sa lapad sa Tanduay.

Pero gihangan ko sa paghunahuna.
Makakatawa pa kaha kita kon ingon niini
Ang makinhas inig-abot sa adlaw nga mohunas
Ang taob sa atong mga pangandoy?

Kining maong sugilanon maoy nakakuha sa Ikatulong Ganti sa Gawad Komisyon 2007 nga gipasiugdanan sa Komisyon Ng Wikang Filipino. Ang pagpasidungog gipahigayon sa Bayview Park Hotel niadtong Agosto 31, 2007 sa pagtak-op sa pagsaulog sa Buwan Ng Wika.

Ang mga mananaog sa sugilanon mao ang mosunod:

Unang Ganti, “Hinog Sa Panahon” ni Oliver P. Flores; Ikaduhang Ganti, “Butikol” ni Rey Araneta; Ikatulong Ganti, “Kasingkasing Sa Anak Sa Dagat” ni Eleazar Tutor Acampado; Unang Pinasidunggan, “Santinaryo” ni Tranquilino P. Udarbe; Ikaduhang Pinasidunggan, “Balik Sa Sabakan Sa Silangan” ni Melchor U. Yburan; Ikatulong Pinasidunggan, “Balay Daplin Sa Baybayon” ni Maria Victoria Beltran.

Mga Hurado: Dr. Marjorie Evasco â€" Tagsiya sa Hunta sa Maghuhukom; Dr. Jaime An Lim â€" sakop; Atty. Junne Cañizares â€" sakop.


KASINGKASING SA ANAK SA DAGAT


“IBALIGYA na nato kanang panagatan!”
   Mihunong siya sa pagwaswas sa tagomong sweetshirt ug abohong jogging pants sa berdeng planggana nga Orocan. “P-pero, Nay, wa na miy magamit sa pagpanagat?”
   â€œWala nay pero pero. Nagkasabot na mi si Pani nga kuhaon niyag singko mil ang sakayan apil na ang makina ug ang pukot! Ug ikaw magpa-boy ka na lang sa Manila total nakahuman ka namag elementarya!”
           Hibatyagan niyang ingon sa mikagiw ang kagutom nga iyang gibati kaganina sa ilang pagdunggo. “A-anugon man god kaayo, Nay.”
“Unsay anugon… anugon diay nang mga demalason man mong dagko. Nagkaparehas lang mo anang giangu-ango mong apohan! Hmpp!”

Mibiya ang inahan kaniya nga nagputak-putak. Mipaingon kini sa tindahan ni Lucing diin sa kilid dunay bingohan. Nagkatapok na ang mga ungo sa bingo. Diha na si Pesya nga naglu’go sa bolahan ug sila si Rolly, Waning, Bulit ug Tosa. Nanaglutok ang ilang mga mata sa bingo card nga gihat-ad sa plywood nga lamesa.
Milingo-lingo si Victor sa nakitang dakong kausaban sa iyang inahan. Mibalik siya sa pagwaswas ug gitapos kini. Unya gibulad sa hayhayang kawayan ang i-ugsoray.

“Victor, pamahaw na!” Ang iyang Lolo Enrique ang nangagda nga gikuwadro sa bukas nga bentana.
“Mosunod na ko, Lo!”
“Sige, pagdali labon kay init pa ring nilaw-oy.”

Apan wala dayon siya mosulod sa balay. Milingkod hinuon siya sa lantay sa kilid sa ilang balay. Naglatagaw ang iyang hunahuna nga milantaw sa taob nga dagat nga nagpabuhagay sa dagkong mga balod sa lapyahan samtang namuti ang lawod niini. Sa iyang tan-aw, hapit na moentra ang habagat. Hinapos na sa Hunyo. Miingon ang iyang Tatay Pio nga sa bulan sa Hulyo mosugod na sa pagtira ang habagat. Ang dagkong mga balod ug kusog nga ulan. Ang daghang unos ug bagyo. Ang kalisod ug kagutom sa mga mananagat.

Gitutokan niya ang nanag-asod nga dagkong mga balod. Gikan sa iyang gilingkoran, madungog niya ang kusog nga hinagapak sa mga balod nga mangapusgay sa dagkong mga bato nga gi-riprap sa Bitaugan Day Care Center. Apan may lain pang balod nga bisan wala niya makita hibatyagan niyang labihan kakusog ang hinagapak niini diha sa iyang kahiladman. Dinhi, ingon sa nadungog niya ang hagawhaw nga tingog sa iyang Tatay Pio nga bisan unsa ang mahitabo dili ibaligya ang panagatan. Kini ang gihangyo kaniya sa iyang amahan usa ka adlaw niana sa ilang pagpanagat. Ug bisan natingala sa lihok sa amahan, misaad siya nga ampingan ang panagatan ug gamiton alang sa kabulahanan sa ilang pamilya.

Mahal sa iyang tatay ang panagatan. Nakita niya kini diha sa halos adlaw-adlaw niining paghinlo ug pag-ayom-ayom sa mga daot sa sakayan, sa paghinlo sa 3 HP nga Briggs & Stratton, ug sa pagpuna sa tastas nga bahin sa pangtulingang pukot. Kini ang naghatag niyang kasibot nga panggaon usab ang butang nga gimahal sa amahan nga taudtaod nang nawala sa ilang kiliran.

Kon ania pa ang iyang tatay, dili maingon niini ang iyang nanay. Sukad nga nawala ang iyang tatay, nawad-an og paglaom sa kinabuhi ug naungo sa bingo ang inahan.

Linaw niadto ang dagat apan milapas na sa usa ka adlaw wala pa makauli ang iyang tatay. Ila kining gipangita sa panabang sa mga silingan nga dunay pumpboat. Nakaplagan man tuod apan panagatan ra ang diha ug wala ang iyang amahan. Gituohan nga giatake kini sa kasingkasing ug nahulog sa dagat. Kon makauban siya sa pagpanagat sa wala pa mahanaw ang iyang tatay, kanunay siyang makasaksi nga pangbikogan kini. Maghiwid-hiwid ang amahan sa lawas niini ug magpamaak sa wait.

Hangtod karon, wala silay kasayoran kon hain na ang lawas sa iyang tatay. Kon buhi pa ba kini o patay na. Lapas na sa pito ka buwan nga wala makita ang lawas sa amahan maong giisip nga patay na kini ug gipangadyean. Apan sa iyang kahiladman, dakong buhi ang iyang amahan.

Sa pagkawala sa iyang amahan, siya ang gibasol sa inahan. Nag-itos kinig kaligutgot kaniya hangtod karon. Kay kon miuban pa siya niadtong adlawa dili unta kuno mawala ang iyang tatay kay duna may makatabang niini. Apan nahitabo na ug bisan sakit, gidawat niya ang kamatuoran.

Sa iyang hunahuna, kon madayon sa pagbaligya ang panagatan, mawad-an sa bili ang saad niya sa amahan. Matunaw kinig modugang sa kaparat sa dagat. Anugon nga ibaligya ang panagatan kay mapuslan pa kini. Kini ang mahimo niyang kapanginabuhian samtang nagtigom-tigom siyag ipangmatrikula aron makaeskuyla sa hayiskol. Magtulo na ka tuig siyang na-estambay human mogradwar sa elementarya. Ug gusto usab niyang makatabang sa inahan sa mga gastoon sa iyang mga manghod nga sila si Ester ug Lenlen nga nagtungha sa elementarya.

   Sukad sa pagkawala sa iyang tatay, wala na siya kapanagat. Gusto niyang managat gamit ang panagatan sa iyang amahan apan walay usang misugot sa iyang mga gihangyo nga mouban kaniya. Sa iyang hunahuna, maong walay misalig kaniya kay diyotay pa ang iyang hibangkaagan sa pagpanagat
Miboluntaryo ang iyang Lolo Enrique nga maoy mouban kaniya. Nagduha-duha siya sa pagpauban sa apohan kay tiguwang na kini ug sa tan-aw niya dili na kini makasugakod sa pagpanagat ni sa katugnaw sa kaadlawon. Huyang na kinig tuhod. Apan namugos ang apohan hangtod nga nakombinser siya niini.
Misulti kaniya ang iyang lolo nga nanigulang na kini sa pagpanagat. Bisan unsa na lang nga matang sa pagpanagat ang ubanan niini sama sa pagpangbangsi, pagpaninsoro, pagpamilak og sanga, pantihan, ug bisan iho ug uban pa. Ug dili na maihap sa tudlo niini ang nasinati nga bagyo ug unos sa lawod samtang nanagat. Nadungog niya kaniadto nga kining iyang apohan maoy kinaisogan sa tanang mga mananagat sa iyang panahon kay sa daghang higayon nga adunay masa’y nga iho sa pukot, ambakan man ug layogon. Apan sukad siya nakamatngon og buot, wala siya mahinumdom nga nanagat kini. Ang adlaw niini atua gitingob sa pag-atiman sa umahan atbang sa sam-ang sa lungsod.

   Sa usa ka semana nga pag-uban-uban sa iyang lolo sa panagatang pangtulingan, wala pa sila sukad makakuha. Sa matag dunggo nila sa baybayon sa Bitaugan, walay misugat nila. Nagtago ang mga manahikay. Bisan mga anino nila way makita sa tapukanan ilawom sa punoan sa Bitaug. Abtan pa silag udto usa madahik ang sakayan.

Nadungog niya gikan sa mga tabi-tabi nga kining iyang apohan maoy nagdala og demalas. Kay sa ilang pagpanagat, nagsul-ob kinig itom nga bota ug nagtikos og sundang talinis. Wala siya moreklamo nga gihimo kini sa apohan kay sa iyang hunahuna dunay dakong rason ang tiguwang.

   Dako ang iyang kahisagmuyo nga wala silay kuha, apan maluoy siya sa iyang apohan nga maoy han-okan sa tanan. Apan bisan og bugal-bugalan, wala siyay igong kaisog nga mopakgang sa mga tawong magbuhat sa ingon sa iyang apohan. Miuk-ok ang iyang dila.

Sama gahapon nga nahiagi sila sa tubaan ni Lina-Ado. Gisu’g-so’g ni Penoy ang iyang lolo nga, “Way umahan sa dagat, King. Maypag magtanom kag kamotes Wawog.” Lab-as pa sa iyang panumdoman ang mga pulong nga giluwatan ni Penoy nga nagpamahid sa laway nga wala mabugto sa pagpangluwa niini.
“Pagbuot sa dagat. May grasya ra gihapon ugma.” Kini ang gitubag sa apohan.

   â€œHoy! Ayaw ninyog kataw-i si Eking, Do. Iya rang gibilin sa dagat ang isda. Ugma iya tong kuhaon! Ugma kon dili na parat ang dagat!” Kini ang sagbat ni Ano Pangag nga nagpahugyaw sa mga nanag-inom nga pula-pula na ang mga nawong.

   â€œPalinaig usa ka sakong insenso ug usa ka sakong kamanyan, King! Matangtang lagi nang demalas nga namilit sa imong lawas!” dugtong ni Penoy nga nagpakatawag samot sa kalalakin-an.
   Naputol ang dagayday sa iyang paghanduraw dihang may mitupad og lingkod kaniya. Ang iya diayng Lolo Enrique.
   â€œPamahaw na. Buntason ka baya.”
   â€œNawala ang akong gana, Lo.”
   â€œGiproblema mo ba ang gisulti sa imong inahan?”
   Gitutokan niya ang apohan. Napangagpas niya nga nakadungog ang apohan sa gipanagsultihan nila sa iyang inahan kaganina sa poso. Niini, miyango-yango siya.
   â€œWa tay mahimo,” giagbayan siya sa apohan ug gipikpik ang abaga.
   â€œA-Apan, Lo, anugon kaayo.”
“Desidido na ang imong inahan. Siya ang may dakong katungod niana.”
“Duna pa tay mahimo, Lo. Managat gihapon ta. Wa pa bitaw habagat. Basin ra diay maluoy na nato ang dagat, ha, Lo?”

   Milantaw ang tiguwang sa dagat. Naghapyod-hapyod kini sa puti niining bungot. Unya mitan-aw kini kaniya ug miyango-yango. Mipahiyom siya. Mibalos ang iyang apohan ug gipikpik na usab ang iyang abaga. Nanindog sila ug misulod sa balay.

BAG-O pang misubang ang Adlaw apang gitagoan na kini sa naglugitom nga mga panganod. Nalandong ang ilang nahimutangan ug namugnaw ang hangin. Gilantaw niya ang piliw. Maklaro pa ang Pinakpakan nga nagputi sa liogan sa bukid sa Agibobow. Ang minahan sa limestone nga daw usa ka babaye nga gihuboan sa sapot maoy nahimong parola sa mga mananagat sa Bitaugan.
 
Ang iyang Lolo Enrique nga kalmadong naglingkod sa takob sa makina, miyuko ug ang duha ka kamot gituslob sa dagat. Mihakop kinig tubig ug gihilam-os sa nawong nga nabanwa sa puti nga bungot. Miigham kini dayong tangtang sa payadpad ug gikuha ang nakasukip nga posporo. Sa posporo, gikuha usab niini ang nilikit nga tabako ug giduom sa baba. Unya, misugod kini sa pagmama.

   Mikalit pagtindog ang tigulang ug minanaw sa piliw. Misiwil sa likoran sa apohan ang tumoy sa sakoban sa sundang talinis nga gitikos niini. Mora kinig usa ka manggugubat nga nahisalaag sa dagat. Sa iyang banabana mga duha ka dangaw hangtod sa puloan ang gitikos niining sundang.

Mitindog usab siya ug nanghawid sa palo. Gisundan niya sa pagtan-aw ang gilantaw sa apohan. Duot ang gitanoran niini nga miungad paingon sa ilang pukot. Apan nawala ang duot nga layo-layo pa sa pukot. Ingon niini ang lihok sa duot sahi sa miaging mga adlaw. Motunga unya kalit nga mahanaw. Motunga. Mahanaw.
Mibalik sa paglingkod ang tiguwang. Unya gihubo niini ang itom nga bota ug gilusbog-lusbog dagat. Dugay.
   Mihunong kini sa paglusbog-lusbog. Gialsa ug gituali-tuali niini ang itom nga bota. Unya, gibalik kini sa pagsul-ob dihang wala nay mitulong tubig.

Pagkataudtaod, mitindog na usab ang tiguwang. Ug, mikulismaot ang panagway niini nga minanaw sa gitaktak nilang pukot. Sa lawod nga bahin sa pukot, nagkala-kala ang dagat. Giluwa sa iyang lolo ang gimama nga tabako ug milingi kaniya.

   â€œDoy, dali birahon na nato! Naay su’g!” sa apohan nga mipahiluna sa ulin ug gikuha ang bugsay.
   Pagkabati niya sa pulong su’g, abtik siyang milihok. Dali-dali niyang gidulong ang pisi nga nagsugpong sa tumoy sa pukot ug gibira. Mibugsay usab ang iyang lolo. Sa nakab-ot na niya ang palutaw nga bolang kristal, mipuwesto siya sa tinggaan ug ang iyang apohan misunod pagpahiluna sa patawan.

   Sa unang tingga nga iyang nabira, dihay mituong nga tulingan. Diha sa iyang hunahuna nga sa ilawom diay midasmag ang duot. Budlison ang kadagko. Niini, paspas ang iyang mga kamot nga mitangtang sa mga tulingan. Apan naglisod siya sa uban kay maayo ang pagkalimin-limin sa nylon nga pukot. Ang iyang apohan mitabang na kaniya sa pagpanangtang.

   Matag karon ug unya, magpanglingi ang apohan sa su’g. Diha na sa ilang duol ang kala-kala. Ang pataw sa pukot dili na makita.

   â€œDoy, ayaw nag tangtanga! Idiretso nag karga! Naa na ang su’g!” Nasihag niya sa panagway sa apohan ang miluta nga kalalaka. Napuno na ang bodega sa ulin sa ilang kuha. Ang duha ka sako ila na usab nga nasudlan ug karon padayon pa sila sa pagpanangtang.

   Labihan na kagahi nga birahon ang pukot. Tanuktok na kini. Hibatyagan niyang nanagko ang iyang mga ugat sa bukton sa ilawom sa gisul-ob niyang tagomong sweetshirt. Magkatunga pa ang ilang nakarga sa usa ka libo ka metros nga pukot.

   Gianinaw niya ang mitanuktok nga pukot. Naglagom pa kini sa nalimin nga mga tulingan.
   â€œDoy, paspas!”

   Apan dili na madala sa pagbira ang mitanuktok nga pukot. Hinurot na ang iyang kusog sa pagbira, apan mas kusog ang alkontra nga bira sa ilawom sa dagat. Mitugob na ang sakayan ug gamay na ang naglutaw niini. Ang iyang nakita wala usab malilong sa iyang apohan.

   Mingitngit na og samot ang ilang nahimutangan ug mao usab ang pagpamugnaw sa hangin nga midagpi sa iyang nawong. Ug ang mga balod nadugangan usab ang kadagko. Sa lawod nagsugod na pagpahungaw sa kapungot ang unos. Kusog ang mibuhagay nga ulan nga miabot sa ilang nahimutangan.
Nahumod sila sa ulan. Dinhi, mikurog ang iyang kalawasan. Ug, mao usab ang iyang apohan.

Apan, bisan nangurog ang kamot sa iyang lolo, mihulbot kini sa sundang talinis ug gitabtab ang pukot nga may mga tulingan pa nga nalimin. Ang naputol nga pukot dali nga gibira sa dagat. Niini, migaan ang gidalang kabug-at sa sakayan ug nakuhaan ang iyang kabalaka.

   Gikarga nila ang tumoy sa nahabilin nga pukot nga nagkadugo ug gitabonan sa tabon nga gama sa sakos FILMICO. Miapaw sa luwang ang pukot nga gitabonan. Unya, gidulong niya ang nilukot nga layag.
“Lo, ang layag!”
“Ay na kanag iisa!”
Mao na lay gikuha ni Victor ang pisi nga bunlotay sa makina ug gipaandar kini samtang nagligwat ang apohan sa ulin.

Mipalyar ang una niyang pagbunlot. Giusban niya. Mao gihapon. Iya na usab nga gibunlot ug miandar na kini. Nakaginhawag luag si Victor nga nakigbaylog puwesto sa apohan. Mipuwesto siya ulin samntang ang iyang ulo sa tabon sa makina ug maoy nagkupot sa timon nga kawayan.

Apan wala silay makita nga piliw. Ang kusog nga ulan ug kangitngit ang girumbo sa sakayan.
   â€œD-Dili makita ang Pinakpakan, Lo!”

“Rumbohon na lang nato ni! Piliw na tingali ang unahan niana!”

Hinay-hinay nga miaginod ang sakayan nga gilamba-lamba sa balod. Mingkurog ang duha ka katig nga nagbanos-banos pagpanukod sa tubig-dagat. Nanghawid siyag maayo sa takdoan. Sa matag hapak sa balod sa sakayan mohunong siya sa pagginhawa. Gawas sa ulan, nakahilam-os na usab siya sa nanuasik nga tubig sa hapak sa balod sa sakayan.

Nangurog ang iyang kamot nga mikab-ot sa limas nga ginama sa pinutol nga galonang plastik. Duna kiniy higot nga ang pikas tumoy sa nylon nakahigot usab sa tarik. Niini, misugod siya sa paglimas. Ang iyang paglimas nakiglumba sa pinitik sa iyang kasingkasing. Ug wala siya mohunong bisan padayon nga nangurog ang iyang kalawasan.

“Brrrhhhh!” Nagpangurog usab ang iyang lolo nga hugot nga nagpugong  sa timon.

Sa daklit, nasaylahan sa dakong balod ang sakayan. Gidoble niya ang kapaspas sa paglimas. Apan misayla na usab ang laing dakong balod. Nakaligo ang makina ug ang katunga niini nahumol sa tubig. Ang gamayng buho sa tambutso niini nasudlan usab sa tubig. Unya, miubo-ubo kini nga ingon sa giposasan ang kusog. Mihingos-hingos. Miubo-ubo unya miawop.

Gibira sa apohan ang reserbang pisi nga gama sa abaka ug gihigot sa tarik duol sa paluhan. Dali niining gibaatan ang baba sa duha ka sako sa tulingan. Unya, ang tumoy sa pisi gihigot sa iyang lawas.
Misalya na usab ang laing balod nga milapaw sa luwang. Dinhi, miungot na ang sakayan.

Miambak ang tiguwang nga nakabota pa. Ug siya misunod sa pag-ambak. Ang tabon sa bodega sa isda nabukas ug milutaw ang mga tulingan. Milangoy siya aron kuhaon ang nanglutaw nga mga isda.

“Victor, pasagdi na kana! Paningkamoti hinuon nga…!” Apan naputol ang pagpamulong sa iyang lolo. Gihapak kini sa dakong balod ug gidala palayo sa sakayan. Nag-igpaw-igpaw ang ulo ug kamot niini. Naningkamot kini sa paglangoy.

“Lo! Lo!” Buot niya kining apson apan gipugngan siya sa gihigot nga pisi sa iyang hawakan. Ang iyang tingog giputol-putol sa ulan ug gihigop sa naghaguros nga hangin.

Ang kamot sa apohan nga nangitag kakaputan, gidula-dulaan sa mga balod nga misamot og duon niini. Hangtod nga gitagoan na kini sa kangitngit sa dagat. Naluom ang bakho sa iyang dughan.

Samtang naglusbog sa dagat ug gisalya-salya sa dagkong mga balod ang sakayan, limasan niya ang luwang. Limasan ug limasan. Apan padayong gilapawan sa tubig ang sakayan.

MILURANG ang unos. Apan padayon ang hinay nga paglimas sa nagkurog niyang kamot. Ug kon nangurog man ang iyang kalawasan, labing nangurog ang iyang kahiladman. Ania pa siya sa lawod ug naglusbog sa dagat. Naglaublaob sa iyang hunahuna nga dili na niya makita ang iyang Nanay Lalia ug ang iyang mga igsoon. Niini, mitibi siya.

Natupsan na siya sa paglaom dihang nabati niya ang andar sa usa ka makina. Usa ka pumpboat ang nagkaduol sa iyang nahimutangan. Gibati niya ang lahi nga kalagsik. Giwara-wara niya ang duha ka kamot.
Gitabangan siya sa mga mananagat nga mibangal kaniya sa paglimas sa sakayan.  Ug dihang napalutaw, giguyod ang sakayan paingon sa piliw.

Haduol na sila sa baybayon nga naaninaw niya ang daghang mga tawo nga nagkatapok duol sa punoan sa Bitaug. Nakita niya ang iyang Nanay Lalia nga nagyaka sa balason nga bahin baybayon ug diha usab ang iyang mga igsoon nga migakos sa ilang nanay. Mitindog siya ug giwara-wara ang mga kamot. Sa pagkakita nga modunggo na ang iyang gisakyan, ang iyang inahan ug mga manghod nanindog ug midagan paingon sa lapyahan. Nagpanawag sila sa iyang ngalan.

Usa manaog sa sakayan, gilingi niya ang lawod. Gipaak niya ang nangurog niyang wait. Mihunghong siya og pangaliya sa hangin alang sa iyang Lolo Enrique. Nabug-os sa iyang kahiladman ang pagtuo nga ang apohan usa ka matuod nga anak sa dagat, nga bisan ang nagdaot nga panahon dili makatundag sa kasingkasing niini.

KATAPOSAN

Kining hugpong sa balak nga giulohan og PAGPAMILIG BATO UG UBAN PANG BALAK maoy nakakuha sa UNANG PINASIDUNGGAN sa GAWAD KOMISYON 2007 nga gipahigayon sa Baywiew Park Hotel sa Roxas Blvd, kanto sa U.N. Avenue, Manila niadtong Agosto 31, 2007.

Kompletong Talaan sa Mananaog sa Hugpong sa Balak ug mga hurado:
Unang Ganti, “Ang Berdeng Bayolinista Ug Uban Pang Balak” ni Ester Tapia; Ikaduhang Ganti, “Witik-witik Sa Hangin Ug Uban Pang Balak” ni Merlie Alunan; Ikatulong Ganti, “Paglamat Ug Uban Pang Kalisang Sa Kahilom” ni Omar Khalid; Unang Pinasidunggan, “Pagpamilig Bato Ug Uban Pang Balak” ni Eleazar Tutor Acampado; Ikaduhang Pinasidunggan, “Mga Lusok Sa Dag-om” ni Noel P. Tuazon; Ikatulong Pinasidunggan, “Guinsaugon Ug Uban Pang Mga Balak Nga May Kalabotan Sa Dakong Trahedya” ni Gerardo Vestal.

Mga Hurado: Dr. Marjorie Evasco â€" Tagsiya sa Hunta sa Maghuhukom; Dr. Jaime An Lim â€" sakop; Atty. Junne Cañizares â€" sakop.â€"



PAGPAMILIG BATO
Nagdali ang mga kamot nga mamugna
Ang bukid sa graba sa uhawng baybayon
Aron dili maapsan sa nagkadaiyang bulok
Nga gisabwag sa nanghuyatid nga Adlaw.

Ang kataposang hakop sa mga brilyante.
Maoy gihimong tore.

Human maag-ag, gihat-ad
Sa lamesa. Sama sa pagmakinilya,
Nagtinaginso ang luspad nga mga tudlo.
Gidakop ang itom gawas sa puti.
Gibulag ang patay sa buhi.
Gilabay ang dunot.
Gibilin ang walay buslot.

Ang tuktugaok sa mga manok nagpangawhat
Sa lapoyng mga kamot.
Nagkurap-kurap ang ilo nga mata
Sa nagbilar nga lamparilya
Nga nag-iwag sa taro sa Rebisco
Nga hamabaw sa napili nga mga bato.

Niini, miluhod ako ug nagsugod
Sa pag-ampo.


PAGPAMALING

Nasapid sa lingulingo ang pangutana
Ni Doro kang Baleleng. Bisan giunsa pag-uyog-uyog
Ang relo de pulso parehas gahapon
Ang gitubag sa tawo.

Dili ikalilong nganong pista
Alang niya ang pagkatawa
Sa babaye nga nagdala
Og relo nga dili sama sa iyaha.

Bisan makalutog lambay sa panit
Ang kainit dili subo nga makapugong
Pagrumbo sa tumoy aron sipongon
Ang mga katawa.

Apan unsay kalipay kon ang katawa milusot
Sa naglingabngab nga bulsa ug maoy nasahid
Ang mga binuongan, buak nga botelya,
Lata sa sardinas ug sachet sa Tide?

Tingali, panahon na nga sutaon
Kon husto ba ang pagtuyok
Sa mga kamot sa akong taknaan.


PAGPAABOT

Gihandom kong madungog ang dahunog
Sa de kahong motorsiklo samas otso kabalyos nga Robin.
Gusto ko nang mahanggap
Ang kahumot sa dugo
Sa tulingan nga giputos sa selopen.
Gisaad mo nga mag-uban na usab kita
Pagkuskos sa himbis sa tabudlos nga namilit-pilit
Sa kahoyng kahon daw tipaka
Sa buak-buak nga salamin.

Gipunaan akong baba
Sa paghunahuna nga dili makita
Ang North Star ug nagpaabot
Sa lapyahan ang Seven Star.
Nangurog ang kamot nga nagpaiwag
Sa tapyas nga Buwan samtang gihapyod-hapyod
Ang nangagkot nga buhok ni Nanay.

Sa paghilom sa pagsulog-sulog
Sa nagbilar nga mga gangis,
Mikulitog sa dalunggan ang pulong
Nga gipadpad sa bugnawng hangin.

Ayaw kamog kabalaka
Nahutdan lang kog gasolina.



UNANG ULAN SA HABAGAT

Gipupo sa hangin ang nagda’g nga mga dahon
Sa Bitaug ug gisayaw-sayaw nunot sa kumpas
Sa musika sa panaghalok
Sa mga balod ug bato sa baybayon.

Mikagiw ang kagutom dihang gitagsa-tagsa
Pagpanikop sa mga mata ang mga lusok
Sa ulan nga mitusok-tusok sa gisagbay
Nga pukot nga naghulat sa kamot sa mamunaay.

Kon ania si Tatay, dili niya pasagdan
Nga moagos ang ulan ug maghimo
Og dalan-dalan paingon sa lapyahan ug dugangan
Ang kaparat sa dagat.


PAGSUL-OB SA SAPATOS

Makuti nga buhat kining gibilin
Mo nga tahas. Sayod ka wala ko kasulay
Pagsul-ob og sapatos samas imoha
Labi nang maglakawng mag-inusara.
Naa ra kog hawid-hawid
Sa kang Nanay nga saya.
Dili sab mohaom kining wangkig kong tiil.
Apan si Nanay nagkalingawg maymay
Iyang pulong maoy laylay
Nagpatulog sa akong panghayhay.

Nangatawa ang mga tawo nga nagsul-ob
Ko sa daan nga puting sapatos.
Klaro man god kaayo nga bakikaw
Ang akong paglakaw-lakaw.
May miingon pang mora kog payaso
Naglikayng makatunob sa imong anino.

Pero wa nako paminawa. Wa tangtanga.
Nakasabot nako nganong wa ko ikaw makita
Nga mireklamo bisan mihuot
Ang imong tiil sa gimanggad nga sapatos.

Karon, isaad ko. Adlaw man o gabii, tarongon
Sa pagdala aron angayan ug dili ikaulaw makita
Ang gihibut-an nga lapalapa.



USA KA BUNTAG SA IMONG PAGPAMENTANA NANA LELING

Nakigromansa ang imong hunahuna
Sa mga bata nga nagdakop-dakop
Sa mga kagiki ug katawa nga nangaligid
Sa tsokolateng bunbon.
Wala matago sa imong mga mata ang paghinay
Sa pagpangapusgay sa mga balod sa lapyahan,
Ang wala nay umoy nga pinisik nga nagpangawhat
Sa nagkatag nga samo ug lusay nga gidula-dulaan
Sa kabataan, labi na ang pagpalawod
Sa mga bigiw sa Bitaugan.

Abtik na ang imong mga kamot
Nga mikab-ot sa garapa sa lana nga nagtungkawo
Sa altar. Dali mo kining gibuksan ug ang sulod gipatulo
Sa palad. Makalingaw kay ikaw nahimuot.
Usa ipahid sa ulo, imong gisimhot-simhot.

Bisan bali, ang imong sudlay nag-iway
Og mga dalan-dalan gikan sa itaas paubos
Sa nagdunghay sa abaga nga puting buhok.
Sa natandangan sa Adlaw, nagkidlap-kidlap
Daw brilyanteng mga lanot.

Pero dili sama gahapon,  wala nimo paak-paaka
Ang sudlay nga gama sa bayanan sa pawikan.


PAGPANAMIN SA DUGHAN
Nalubog ang panan-aw nga dili na mahikap
Sa tudlos mata ang kastilyong bunbon,
Ug mga batong hait ug talinis ang natumban
Sa mga lapalapa sa paghandom.
Nahulog ang tambol sa dughan nga nagsud-ong
Sa kasko sa Seven Star nga gitamnan
Og sibuyas ug ahos, ug ang katig gisugnod
Sa gipabukal nga kan-ong baboy.
Nabugto ang tahi sa baba nga naglantaw
Sa gipakilo nga mga tingga
Labi na sa pukot nga gigamit nga pangsikop
Sa mga hawo ug manok.

Niini, gusto ko nang mahimong tunok
Sa tulingan o tabudlos aron isahog
Sa kamanyan ug insenso nga ipaaso
Sa sakayang magpalawod nga sakyan
Sa bag-ong mananagat nga may kalig-on
Mamugsay paingon sa pikas baybayon nga gidag-om.


PAMILACAN
Hagbay rang gibuslotan
Sa Amihan ug Habagat,
Sa parat, sa abog, sa ulan,
Sa pagpaabot sa mga pirata
Ang paril nga bato sa dagat.
Halos di ko na makita
Sa tore sa bantayan ang ihawan
Nga atop ang langit.
Gisalipdan kini
Sa mga palwag lukay
Sa limbahong lubi.

Kini ba ang hinungdan nganong gipanghambog
Nga milubad na ang pulang bulok sa imong bunbon
Ug mialisngaw na ang pulang tina sa tubig-dagat
Kay gihigop sa imong mga anak?

Apan nganong ania gitugaw ako
Sa kahilom sa tak-om nga mga baba
Sa putol nga mga ulo
Sa balilan, sanga, lumod ug iho â€"
Mga misteryosong linalang nga nanggilinya
Ingong mga sundalo nga nagbantay
Sa ngabil sa imong baybayon?
Ug nganong nagpalayo
Ang mga lumod sa Lores?
Nahadlok ba silang gukdon
Sa kidlap-kidlap sa akong kamera?

Hinaut, dili mapapas sa kanbas
Sa hunahuna ang gipintal nga hulagway
Sa imong pagginhawa.

Si Leah, Si Myla Ug Ang Mga Kapay-kapay Ug Kagiki
Ni Esperanza

(Kining sugilagming ikapito nga pinasidunggan sa Gov. Gwen Garcia Literary Awards nga gipasiugdahan sa Sun-Star Superbalita niadtong Disyembre 2005.)

Nahigmata siya sa kusog nga yugyog sa iyang abaga. Sa iyang pagtimbakuwas, misugat sa iyang mga mata ang kapay-kapay ug kagiki sa 12 anyos ug autistic nga si Myla.
“Ka-ka-on k-ko, Ma-ma.”
Nanginit ang iyang dalunggan nga morag gikawras sa kaawayng tigre. Namalikas siya. Ug nakatilawg laparo ang bata.
“Hrrrr,” nangurog si Myla nga mipaak-paak sa tuong kumagko niini.
“Ah, mosukol ka na ha!” Giudyes niya ang dalunggan niini nga igo lang mingiwi. Mihangad kini kaniya sa tinan-awan nga nagpakiluoy.
“Ka-ka-on k-ko, Ma-ma.”
“Hilom diha! Wa tay makaon! Wa tay kuwarta! Ikaw ang nagdalag demalas bataa ka!” Gibuhian niya kini ug mipadulong sa kosina. Sa iyang pagbalik, nagdala nag baseyong lata. Ang baseyong lata nga gihimo nilang taksanan sa bugas.
Gihawiran ni Lea ang tuong kamot sa anak ug gibukhad ang palad.
“O, panglimos hinuon didto sa simbahan sa Sto. Niño. Daghan ang nanimba rong buntaga.”
“Ma-ma-ma,” nahunong ang dugang pang isulti sa bata sa dihang gikumot ni Lea ang baba niini.
“Hilom na! Mabun-og ka karon. Lakaw na hinuon aron dako kag agi.”
Mitutok kaniya si Myla ug milingo-lingo.
“Di-di-li… di-di-li.”
“Unsay dili!” Gibira niya si Myla pagawas sa barungbarong ug gitulod aron makalakaw. Apan ang bata nag-ukon-ukon sa paglakaw.
“Unsa ba? Di ka moadto o bun-ogon tika?”
Miduko si Myla ug hinay-hinayng milakang subay sa tulayng kawayan nga nagpanglingi kaniya ug unya motan-aw naman sa lata nga iyang gihatag. Sa dihang nalayo na, mibalik siya sa barungbarong ug midagkot og Champion. Nakatulo na siya ka stick. Sa ikaupat niyang dagkot nakapanglingabngab siya unya taudtaod giganoy ngadto sa kamingawan.
   Giokupar nila George ang usa ka lamesa sa suok sa Kabayan Videoke House.
“Ga, wala na ra ba ko tunghai.”
“O, unsay naa niana, di ipatangtang!”
“Di ba, matod mo, imo kong pakaslan?
“Ha-ha-ha! Kasal? Nagdahom kang pakaslan ko ang sama nimo?”
Mitindog siya ug midagan. Midagan ug midagan. Nahasum-ok siya sa langob ni Tess nga mahinangpong miabiabi kaniya. Gipaambit siya sa bulawanong aso nga gipakamutya sa higala. Ang kaanindot sa iyang gibati miduyan kaniya sa kawalaan. Nakatulog siya.
Pagbuka niya sa iyang mga mata nagngisi ang pulahon, sungayan ug ikogan nga tawo sa iyang atubangan. Midagan na usab siya ug midagan. Apan gigukod siya sa tawo nga mokatawa unya motawag na man sa iyang ngalan.
Misangko siya sa dead-end nga eskina ug naabtan siya sa tawo. Gihawiran siya. Nakasiyagit siya sa kainit sa mga kamot niini. Mora siyag giganggang.
Nahigmata siya. Apan ang iyang damgo nahimong tinuod. Nagdilaab ang kalayo sa iyang palibot. Nasunog ang ilang barungbarong! Gisap-ongan niya ang ilong apan nakahanggap na siyag daghang aso. Inanay siyang natumba. Sa wala pa siya mawad-ig panimuot dihay misulod ug mibutad kaniya.
Diha na siya sa ospital mawaswasi sa panimuot. Hibatyagan niya ang pagpanakit sa iyang panit ilawom sa mga benda. Sa iyang tupad nga katre naghigda usab si Myla. Duna usay mga benda sa nawong og lawas. Gitug-anan siya sa doktor nga si Myla ang nagluwas kaniya.
“M-ma-ma, d-dag-h-han s-su l-lod l-la-t-ta. P-pa-pel p-pi-so,” bungat sa anak nga mitan-aw kaniya nga mikisdom dayon ang panagway. “A-apan s-su-nog.”
Milabhag ang pahiyom ni Lea ilawom sa mga benda sa nawong. Buot niyang gakson og hugot si Myla. Usa ka gakos sa inahan nga dugay nang naghikaw og pagmahal sa anak, apan dili niya mahimo. Morag gipanghiwa ang iyang mga panit sa dihang mihana siya sa pagbangon. Mitulo ang iyang mga luha.

(KATAPOSAN)

Mata Sa Bagyo

(Kining maong sugilanon nakadaog sa Ikatulong Ganti sa Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature 2006-Maikling Kuwentong Cebuano.)


NAGPITI-PITI ang kalha nga iyang gipritohan. Ang hangin nga gikan sa kosina daw dunay gagmayng mga tudlo nga nanguhit sa iyang ilong; nagpahibalo nga nasunog na ang tabudlos. Apan wala siya magtagad niini. Mitapot ang iyang hunahuna sa basa-basa pang dugo nga mikampat sa likorang bahin sa da’g nga sayal ni Nana Leling.
Ingon sa wala makabatyag ang ugangan sa iyang nakita. Milaylay kini og Binol-anong awit samtang gitabog ang uway nga duyan. Ug mikiay-kiay kini nga gikumpas-kumpas ang walang kamot.
Nangurog ang iyang kaunoran. Nahinumdom siya sa giestorya sa iyang Nanay Teresa sa Mabini. Hibatyagan niyang ang iyang mga balhibo daw nahisama sa espada sa mga sundalo sa usa ka kasal. Gipanugnaw siya.
Sa dihang nahuwasan siya sa iyang gibati, miduol siya sa duyan ug dali-daling gibaswat ang nagkisikisi nga masuso. Mihunong sa paglaylay ang nakalitan nga tiguwang. Misipat kini kaniya.
“Naunsa ba nis, Lalia, magduwa pa gani mi!”
“Ay, Nana, ako pang patutyon ning bata,” pamakak niya sa ugangan dayong panampong niya sa ilong.
Apan miuliot na sa iyang panimhot ang gininhawa sa kanal nga nanglusot sa hilang ug nagda’g nga mga ngipon sa tiguwang. Gisahogan kini sa inalisngaw sa naugang ihi sa sayal niini.
“P-pauli na didtos inyo, Nana, uy! Ug pag-ilis kay tan-awa, g-gidugo ka!”
“Gidugo? Saba diha! Gidugo god! Haa ba?” Gihiling sa tiguwang ang likod sa iyang sayal. Mitudlo kini sa basa-basa pang dugo. “Ah, kini? Kini? He-he-he. Tuod, noh. Daga na diay ko? He-he-he. O, sige pauli na ko.” Miduol kini kaniya ug mihana paghalok sa masuso apan iyang gilikay.
“Si Lalia, mohalok ra gani ta.”
Gisipatan niya kini. Gitubag siyag kaway-kaway sa mga kamot niini.
“Babay, Undoy Jemar,” niini pa dayong gawas sa balay. Ug milaylay na usab kini sa kinaham nga awit.
Misulod siya sa kosina nga nagkurog ang mga tiil samtang gikugos ang anak. Gipaningkamotan niyang mokalma ang iyang pamatyag. Apan nagbubalintong sa iyang pangisip ang nakita niya sa ugangan samtang gihuphopan sa sugnod ug gikakhaan sa baga ang giprito. Wala siya sa hunahuna nga gialsa ang kalha gikan sa sung-agan, gipahimutang sa ibabaw sa abohan ug gihabwa ang midukot nga tabudlos. Nahibalik siya sa reyalidad paghilak sa masuso. Gidul-itan niya ang nagngangang baba niini sa wala niyang tutoy. Sa dihang nakatulog, iya kining gibalik sa duyan.
Migawas siya. Naagian niya nga nagdulag Step, No! sa hawan nga bahin sa may kilid sa sapa ang duha niya ka anak kauban si Miguel. Midiretso siyag rumbo sa balay ni Pina-Fidel duol sa tulay. Naabtan niya ang suod nga higala uban ang bana niini nga nanghayhay. Gibalitaan niya ang duha bahin sa iyang nakita sa ugangan.
“Unsa? Kanus-a ra, Lal?” ni Pina nga mihunong sa pagpanghayhay.
“Karon pa gyod, Pin. Gingilohan kong nagtan-aw.”
“Delikado nang ingon ana. Manaog nas mga bata ug bisan kanatong mga dagko,” sagbat ni Fidel.
“Nahadlok bitaw ko. Kanunay ra ba na sila moduol sa ilang lola.”
“Baori gyod, Lal. Baori gyod.” Sa ganay sa tingog sa higala, naseguro niyang sama kaniya, gitugkan usab kinig kabalaka sa mahimo unyang linugdangan niining tanan.
Gilabyog niya ang iyang panan-aw ngadto sa mga anak nga nagdula. Unya, nangurog ang iyang kaunoran. Nakita niya ang tigulang nga miduol sa mga bata. Nagpurong kinig asul nga panyo. Naggaak-gaak kining naglakaw hinimbang ang sungkod nga kahoy. Nagtiniil lang kini. Ug wala pa makailis og sayal!
Gitawag niya ang mga anak. Apan igo rang milingi kaniya ang duha nga nagpadayon sa pagdula. Iya kining giduol ug gipanglusi ang mga dalunggan.
“Naunsa bas, Lalia, pangdagmalan man ang mga bata!”
“Wa kay labot unsay akong buhaton!” Gibira niya ang duha ka anak.
Unya, ang anak ni Pina-Fidel kalit nga midagan pahilayo.
“Nana, baho! Nana, baho!” niini pa dayong pasalipod sa inahan.
“Unsay baho? Unsay baho?” Nagkarag-karag si Nana Leling nga hugot nga naghawid sa sungkod. “Komo ba kay tiguwang na ta, tinontohan ta! Mao ba nay gitudlo ninyo?”
Gisulugsulog gihapon kini ni Miguel nga ang ulo migimaw sa likoran ni Pina. Gibuyag ni Pina ang anak. Unya naglurat ang iyang mga mata nga nagtan-aw sa ugangan. Napunting ang iyang panan-aw sa sayal sa tiguwang.
“Hoy, Nana! Uli sa inyo, uy! Ayaw dinhi! Mangangin unya kag bata!” sa higala pa nga gibira ni Fidel apil na ang anak niini paingon sa ilang balay.
“Unsay mangangin?” Apan wala na ang gikaatubang sa iyang ugangan. Misulod na kini. Balabag sa palid sa pultahan ang mitubag sa tiguwang.
Mao usay pag-abot sa ugangan niyang lalaki.
“Nia ra man diay kang tiguwanga ka!”
“Saba diha, Eking! Naghulat baya tang Cirila. Mouli kuno karon!”
“Mouli ba diay to nga sa Hunyo pa man! Giango-ango kang tiguwanga ka!”
“Giango-ango nya! Ikaw ra!”
“Uli didto! Uli!”
Gitug-anan niya ang ugangang lalaki sa iyang nakita kang Nana Leling. Nangluspad ang pulahon niining nawong nga miguroy sa asawa.
Sa nalayo na ang duha ka tiguwang, gipinahan niya ang mga bata nga dili na moduol sa ilang lola.
“N-ngano man, Nay?” ni Alex nga nagpislit-pislit sa tuo niining kumagko.
“Basta paglikay gyod mo sa inyong lola! Roger! Hoy, Roger!” Gipayanghag niya ang ikaduhang anak nga nagdungo-dungo. “Nakasabot ka ba?”
Miyango ang bata.
“Ikaw, Alex?”
Miyango usab.
“Basta, ha, makita ko gani mong magduol-duol, bantay lang mo!”
Pag-uli niya sa balay, nadungog niya ang bagutbot sa ugangang lalaki gikan sa likod sa balay niini.
“Hooo! Naunsa na man kang tiguwanga ka? Nagtarak-tarak man ka diha!”
Sa kahingag niyang mahibaw-an ang unsa may gikasuk-an sa ugangang lalaki, misil-ip siya sa decorative ibabawg diyotay sa lababo. Nakita niyang giguroy niini si Nana Leling paingon sa pasongan. Gihuboan. Gipapungko tungod sa nagpusagak nga tubig sa gripo. Mora kinig bata nga gidigo sa amahan. Nagkutib-kutib ang baba niini samtang mihagikhik sab si Nana Leling. Sa nagluoyng kanal-kanal, nasipong ang dugo ug igit nga mitabid sa paa sa ugangan niyang babaye.
Nianang pagkabuntag, miadto siya sa balay ni Pina-Fidel kugos ang masuso apan wala siyay naabtan. Gitug-anan siya ni Ingko Saryo nga gidala sa magtiayon si Miguel sa Lim’s General Hospital. Ang gitaho sa amahan ni Pina midumbol-dumbol sa iyang dughan. Nahinumdom siya nga gibugalbugalan sa bata ang ugangan niyang babaye sa miaging adlaw. Miuli siya nga gisunggal sa kabalaka. Nagsugod na ang akong gikahadlokan.
Pag-abot niya sa balay, naabtan niyang namalikas ang iyang Tatay Enrique.
“Gikapoy na kog pauyon-uyon nimong tiguwanga ka! Bahalag buntason ka diha!”
Maoy iyang pagtuo nga nagkabingkil na usab ang duha ka tiguwang. Migawas ang ugangang lalaki nga padayong nagbagutbot. Dihang nakita siya, miduol kini kaniya.
“Lalia, adtoa sa tos Leling! Tiwasag hungit tong linugaw!”
“Di ko!”
“Hungiti sag kadiyot!”
“Di lagi ko!”
“Basta adtoa tong imong inahan,” niini pa nga misutoy paglakaw paingon sa kalsada.
Wala niya adtoa ang iyang ugangan. Hugot ug di na matuis ang iyang hukom. Mipasulabi kaniya ang naghuruhurong kahadlok. Apan kon dili niya adtoon, buntason usab ang iyang ugangan. Sa dihang miagi si Denden, nakahunahuna siyag paagi. Gitawag niya ang kuwang-kuwang.
“U-unsa man?”
“T-tagaan tikag diyes, hungiti sa si Nana. Dia, o!” Mikuot siya sa bolsa ug gikuha ang diyes pesos nga papel.
“Ikaw diay? Inyo nang tawo.”
“Sige na, Den, kadiyot ra bitaw. Himoon nakong baynte.”
“Baynte? Sige, ha! P-pero ambi una.”
Naglingo-lingo siyang mikuot sa nahibiling itayaay sa suwertres nga duha ka tagsingkong sensilyo. Gitahan niya kang Denden ang ilang gikasabotan nga abtik gidawat sa dalagang guwang.
Human mapahiluna ang nakatulog nga masuso sa duyan, misulod sila ni Denden sa balay sa iyang ugangan. Apan kutob ra siya sa gawas sa kuwarto sa silong. Si Denden ra ang iyang gipalahos. Ug aron makita niya ang manghitabo, giwahing niya ang puting kurtina nga gidayan-dayanan sa puti ug pula nga mga rosas.
Hinayng miduol si Denden sa iyang ugangan nga nagtakilid nga naghigda sa katre. Nag-atubang kini sa bungbong tungod sa bentana. Sa ulohan sa katre niini, adunay lamesita nga gitungtongan sa panaksan nga sa iyang pagtuo maoy gisudlan sa lugaw.
Gikuha ni Denden ang panaksan. “Nana! Nana! Hoy! Kaon tag lugaw, Na.”
Hingos-hingos ang gitubag sa tiguwang.
Misangpit na usab si Denden. “Nana, kaon aron baskog lawas.”
Apan wala gihapon kini motubag. Gialam-alaman kini ni Denden. Dugay ang gihimo niining pag-alam-alam. Hangtod nga milimbag ang tiguwang. Ang tinan-awan sa mga mata niini kulang sa kadasig.
“Maypa ka nakasabot sa akong kahimtang.”
Ang gibuhiang mga pulong sa ugangang babaye ingon sa mga udyong nga mitusak-tusak sa iyang kasingkasing. Duna man unta siyay gamayng nasabtan sa kahimtang niini apan kinahanglan nga iyang isalindot. Gusto kong mapanalipdan ang akong mga anak. Dako ba diay kining sala?
Gisugdan na ang paghungit ni Denden. Inanayng mihulma sa panagway sa tiguwang ang kadasig. Mipahiyom na kini. Mikatawa. Namuyaga sa naghilang ug nagda’g nga mga ngipon niini ang kangaya. Apan bisan pag nanampong sa ilong ang iyang gisuholan, miduyog kini sa kalipay sa tiguwang.
Humag pakaon, migawas si Denden nga nagkanta-kanta. Naglakaw nga nag-igwad-igwad ang sampot.
Sa nawala na sa iyang panan-aw si Denden, gikuha niya ang dagpas. Nanilhig siya sa nataran. Sa tanto niyang panilhig, nakita niyang gikahinabi sa ugangang babaye ang duha niya ka anak. Nanginit ang iyang dalunggan. Gisinggitan niya ang mga bata. Pagkakita kaniya, nanagan kini ug mirumbo sa ilang balay dala ang pipila ka dawin sa linung-ag nga hinog-sab-a.
Nag-ukun-ukon pagduol kaniya ang nangluspad nga mga bata. Nagpakiluoy ang ilang mga mata.
“Di ba giingnan ta mo nga dili moduol sa inyong lola? Gahi gyod mog ulo, ha!” Gitagsa-tagsa niyag panglusi ang dalunggan sa mga bata. Naghingos-hingos ang duha nga iyang gipasulod sa balay.
Ang naghinan-aw nga ugangang babaye mipaingon kanila. Dali-dali siyang misulod. Gitak-op niya ang palid sa pultahan ug gitrangkahan. Nanuktok ang tiguwang apan wala niya ablihi. Wala siya magtingog. Iya ra kining gilili sa bentana. Sa pagpunay niinig panuktok nga wala niya ablihi, mihunong kini ug mibalik sa pikas balay.
Gilusi na usab niya ang dalunggan sa duha ka anak. Ug wala pa siya makontento, gipawo ug gipawo niya sa dagpas nga milagapak sa sampot sa mga anak. Mikaga-kaga ang duha ka bata. Nabuhian nila ang gikuptang saging. Si Roger midagan paingon sa kosina samtang si Alex miatubang kaniya ug mihawid sa dagpas nga iyang gikuptan.
Dihay nanuktok sa pultahan apan wala niya tagda. Mihilak ang iyang masuso sa duyan. Iya kining gikuha ug gikugos. Unya iyang gipatutoy.
“Lalia! Lalia! Hoy! Abrihi ri!”
Sinati niya ang maong tingog. Iyang giablihan. Misulod ang iyang bana nga nagbitbit og duha ka asul nga balde nga wala nay sulod nga isda.
“Unsa na man say ilang sala nga gibinaboy na man sad nimo nang mga bata?”
“Ay, wa motuman sa akong gibaod nila nga di na moduol sa ilang lola!”
“Ngano man kunong di man nimo paduowon?”
“Paduowon nimo aron dag-on?”
“Unsay dag-on? Kay ngano man diay?”
“Gidugo si Nana gahapon, Pio! Manaog nang imong inahan!”
“Dug-on pa diay nang 71 anyos na? Di tingali to dugo, uy!”
“Wa ko limbongi sa akong mga mata! Dugo gyod tong mitagpas sa gisul-ob niyang sayal!”
“Ibutang tang gidugo… di unta nimo baoran ang mga bata nga moduow ni Nana. Ila god nang apohan!”
“Unsa man diay imong gusto, manaog nas Nana sa imong mga anak? Way problema sa imong inahan kay tiguwang na man. Apan ang imong mga anak? Daghan kog pangandoy alang nila, Pio! Tua bitaw si Miguel… naospital kay gidaog!”
“Naunsa man ka? Tuo-tuo man kas kinaraan! Bag-o na ang atong panahon karon!”
“Kay ngano ba diayg motuo ta! Naa ba diay mawa’ nato? Maayo nang managana ta! Ayha pa diay ta molihok kon duna nay madisgrasya?”
“Unya di na diay nimo paduowon nga mao ra may kalipay sa tiguwang ang mga bata?”
“Basta mao nay akong gusto! Kon dili ka, mas maayo pag mouli sa mis Mabini!”
“Naunsa ka na man, uy? Wa na ko kasabot nimo!” Gihakgom sa iyang bana ang nagkanipis niining buhok sa ulo. Milingo-lingo. Nanaguto. Sama sa gikumot nga papel ang nawong niini nga migawas sa balay… bug-at ang inugsang sa mga tiil.
Nagpatutoy siya sa iyang anak sa gawas dihang miabot ang ugangan niyang lalaki kauban ang ginganlag Biano nga gabasero sa ilang dapit. May nagsunod kanilang bayong-bayong nga nagpas-an og chainsaw. Midiretso sila sa likod sa ilang balay. Wala magdugay, mihagong ang chainsaw. Giduol niya ang gigikanan sa kabanha.
“Nganong gipagabas man na nimo, Tay?” Namugos pagsapaw ang iyang tingog sa dinahunog sa ngiponang makina nga paspas miusap sa usa ka bahin sa naghigdang gmelina. “Kaskohon ra ba na ni, Pio!”
“Ay, maayo ning tablahon pangandam anang giango-ango mong inahan!”
“Mananghid unta ka daan!”
“Mananghid pa diay ta nga hapit na man matigbak nas Leling? Kuhaon na nas Kahitas-an, uy!”
“Magbuot-buot man ka, Tay!” Mitalikod siya nga nagbagutbot.
Gisultihan niya ang bana paghibalik sa ilang balay apan igo ra usab kini sa pagbagutbot. Kay unsa pa may ilang mahimo? Natabla na ang kahoy.
Pagkagabii, mihigda siyag sayo. Luya ang iyang pamatyag sa lawas. Nagduda siya nga basin og gidaog usab siya sa iyang ugangan. Naghiwasa siya. Bisag unsaon niyag piyong ang iyang mga mata, molimbag sa tuo ug sa wala, wala gihapon siya abotag duka hangtod nga nagkaadlawon na lang. Ug sa dihang gibatyag na niya ang katulogon, gipugwat siya sa kusog nga singgit gikan sa pikas balay nga gisundan og danguyngoy.
Mitimbakuwas siya ug giyugyog ang bana nga naghigda sa lantay. Mibangon ang iyang gipukaw ug migawas. Pagkataudtaod, mibalik kini nga nanaguto.
“Naunsa pod nis Tatay nga giandaman na mag tablas Nana! Mora na man hinuog iyang gipanungo. Tan-awa, giduaw na hinuon nilang Mama Fernanda, Papa Yayong ug Mama Deding,” niini pa nga midiretso sa kosina ug nagtemplag kape.
Ang gipanghinganlan sa iyang kapikas mga igsoon sa ugangan niyang babaye nga taudtaod nang mibiya sa kinabuhing yutan-on.
Mag-udto na siyang nakamata ug nagduog-duog pa ang ulo. Dili pa unta siya gustong mobangon apan mapugsanon ang pagpamukaw sa iyang mga anak.
“Mama! Mama! Patay na si Miguel, Ma!” ni Alex nga migakos kaniya.
“Wa na miy kaduwa, Ma,” ni Roger usab nga naghingos-hingos.
Sa iyang nabati, gidumbol-dumbol na usab sa di masabot nga butang ang iyang dughan. Mao na kini ang akong gikahadlokan. Nagnuod na! Mga pulong nga naglaublaob sa iyang kahiladman. Daw sa pagahibatyagan niyang gihinay-hinayan na siyag kusukuso sa makusog nga bagyo. Ug labi pang mikusog ang kulyada niini dihang may nagpaninggit sa gawas dili halayo sa ilang balay.
Milili siya sa bentana. Si Fidel ang iyang nakita nga gibira-bira ni Pina.
“Peste, nang tiguwanga na!”
“Fidel, ayaw lagi! Wa pa ta kaseguro kon nanaog gyod nas Nana! Mahibaw-an bitaw na kon naa nay resulta sa awtopsiya!”
“Ayaw nag pugong-pugong diha! Wa man untay sakit si Miguel pero kalit lang naingon niadto? Wa nay lain, gidaog gyod to!
“Ayaw lagi, Fidel!”
“Buhii ko, Pina! Buhii ko!” Milugnot kini ug milugnot.
Giablihan niya ang pultahan ug migawas siya. Misunod usab ang iyang mga anak.
Nakabuhi na si Fidel sa pagkupot ni Pina sa ilang paggawas. Mikuhag bato nga igong makumkom ang lalaki ug gibuno ang pultahan sa balay sa iyang mga ugangan. Si Nana Leling ang migawas. Nagtuo siya nga mitanda na ang iyang Tatay Enrique sa baow niini atbang sa sementeryo sa ilang lungsod.
Gipaningot siyang naminaw sa tinubagay ni Nana Leling ug ni Fidel. Nakita niya sa nawong ni Fidel ang nagpangusmong tigre nga humahambat sa biktima. Gidasmagan niini ang tiguwang. Nawingig ang nawong sa iyang ugangan nga naigo sa suntok ni Fidel. Natumba kini. Nagping-it. Misayagit kini ug misiyagit.
“Diyos ko! Fidel!” Gigakos ni Pina ang asawa.
Misiyagit ang duha niya ka anak. Miduol kini kaniya ug gibira-bira ang iyang sayal.
“Mama! Mama! Si Lola!” Mihangad ang mga bata kaniya nga wala maggunok sa iyang gitindogan. Nabati niyang mitiyabaw usab si Jemar nga iyang gibiyaan sa katre. Apan wala na siya magtagad pa niini. Nahisama na siya sa tumbaga nga gitunaw sa kainit sa tinan-awan sa duha niya ka anak.
Wa siya makaantos. Midagan siya. Gisuntok-suntok niya ang likod ni Fidel. Ang lalaki nga gisakitan sa iyang gibuhat, miatubang kaniya ug giwitkan siya. Maayong pagkaigo ang iyang apapangig ug natumba siya. Mibalos siyag tindak, tindak ug tindak pa gayod apan gisawo sa hangin ang tanan. Mobalos usab unta si Fidel apan gipugngan na kini sa kalalakin-an.
Mibangon siya ug giduol ang ugangan nga nag-agungoy. Gihapyod-hapyod niya ang puti ug nagkalkag nga mga buhok niini.
“P-pasayloa ko, Na.” Gigakos niya ang ugangan.
Mitutok kini kaniya ug mihibi. Gibalosan siya og gakos niini.
Hibatyagan niya nga inanayng nanguyamang sa iyang apapangig ang kasakit sa suntok ni Fidel. Hapdos.
Hinay-hinay nga midagayday ang tubig sa duha ka busay sa iyang pagka tawhanon. Wala niya tuyoang mapaak ang wait nga nagkadugo. Ang init-init pa nga dugo nga nangitag kaagasan, inanay niyang gisaphod sa dila unya iya kining giugom ug gitulon.

(KATAPOSAN)

Kining maong balak sinulat ni Michael Ortega Ligalig
sa Virgen, Anda 6311 Bohol. Ipatik kini sa Bisaya magazine sa Septiyembre 26, 2007 nga isyu.

Inighulaw Sa Dughan

Gipili mong talikdan
Ang hamiling uma, tigbayon
Sa pahiyom ug katawa
Gipili mong mahilayo sa payag
Diin nakakaplag kag kapahulayan
   Gikan sa hataas
   Bugtaw sa pagpangita
   Ug tim-os nga pagpangga.
Gitugtan mong basta na lang
Sakmiton sa katalawg pagduhaduha
Ang binhi sa gugmag panumpa
Natisok na unta
Sa tabunok nga yuta sa mga damgo.

Karon miduaw ka
Sa darohan sa kagahapon
Pamasin duna pay mahagdawng
Lugas sa kalipay
Sa ngilit sa mga paghandom.

Apan tinghulaw naâ€"
   napasmo na ang yuta,
   nagtinga ang mga dahomâ€"
   dili na imo ang higayon…
Maong miligad ka sa balilihong paghanduraw
Naanugnan sa nalawos nga sugilanon.
Buot mong palakwon ang imong mga mata,
Tamakan ang tudling sa kanhiayng parayeg
Misulay pagpanggimok sa kaisipan.
Ug kay katol pa ang taliayong kapakyasan,
Walay kapahulayan ang dughan
Hangtod imong maunlanan
Ang mga bukton sa kamatuoran.
Kon imong ihabol ang hapon ug gabii
Sa dugang paghanduraw
Dili manalingsing ang nalaya mong kasingkasing.

Unsa kaha kon mouli ka sa bag-o mong uma?
   Kay bisan nihit ang ulan,
   Layo ang nahimutangan,
Naa ka pay mapaabot nga bunga
Sa napugas mong mga pangilaba.

ANG DAMAHAN
   


Nawong sa Buwan ang utlanan
Sa restawran diin halos matag adlaw
Malantaw ug makita sa kosinera
Ang bana nga magdulag dama.

NAGPANTALON SI LAPULAPU

Misuroy kos gilubngan sa mga damgo
Ni Crispin diin diyotay na ang mga pati nga naningaon
Sa gisabod nga paglaom, wa ko magdahom makita
Nga manaog sa gitungtongang semento si Lapulapu.

Ang pulo sa Mactan nga iyang giputong nahilis ug
Mitipon sa giugom nga hangin sa berano.

Miduol siyas managhigugmaay nga nanap-ong
Sa ilong samtang naghigda sa tsokolateng bermuda.

Giduslak niya ang kampilan sa dughan
Sa yuta taliwala sa duha nga nagdaghong misakay
Sa nangarol nga pako sa euphoria patighulog sa nirvana.

Mitalikod siyas mga apo nga pinutlan
Sa dila.

Giduol niya ang tindero nga nagngising mihanyag
Og ukay-ukayng pantalon.
Milingo-lingo siya apan iyang
Gidawat.

Gihubo niya ang bahag nga walay
Labalaba
Sa lima ka gatos ug kawaloag lima ka
Kuwaresma. Ug
Gisul-ob niya ang ukay-ukayng pantalon.

Unya, daw tinungogang tuba ni Laloy ang bulok
Sa nanghugot niyang nawong pagkakitang nanuasik
Ang katawa sa tinderong nagsud-ong kaniya
Nga naggaak-gaak sa paglakaw.

Gihubo niyag dali ug giuli
Sa tindero ang ukay-ukayng pantalon.

Gibalik niyag sul-ob ang bahag
Nga humot gihapon
Sa iyang pamatyag.

Pagbundak Sa Ulan


Ang taligsik nga miyugyog
Sa akong alimatmat nagtingal
Og liboan ka boltahe nga mitunaw
Sa talikala nga migapos ning kasingkasing.
Ug ang kainit sa liboang mga gakos mipakurog
Sa kaugatang girayuma sa pagpunayg katulog.

Busa, gilukot ko ang aseras
Kay unsa pa may balikag higda?
Ang habol gibira nas habagat.
Ug unsa pa may angayng damgohon?
Nahadlok na akong mag-alimungaw
Sa mga lapalapang nagmasa
Og lapok sa akong bukubuko manguma
Ang pudpod nga mga kuko
Sa gihalwang pangandoy.

Apan, wa ko igsapayan nga nahigmata
Sa pagkatulog nga mibundak ang ulan ning buntaga.
Kay ilawom sa nagkala-kalang tubig
Milutaw ang nagtinambirayng mga linyang
Gipostehan sa mga piyesang daman
Sa nabilar kong damgo gisakyan.

ANG KARITON

Sa akong paghangad, naglurat
Ang mata sa Buwan nga natuk-an
Sa nakitang gantuong nga giugom
Sa nakaparadang kariton sa daplin
   Sa pedestrian lane sa Colon.
   
Nagpid-ok-pid-ok ang suga sa gisakyan
Kong dyip samtang ang bosina gisap-ongan
Sa haw-ang nga mga sugilanon.

Naminaw kos hinunghongay
Sa mga lamok nga nagkuwarantena
Sa kariton apan sa akong nadungog walay
Usa kanila nga nagmaskarag kaisog
Nga manguhit sa duha ka binuhat
Nga gigakos og hilom
Ang pahiyom sa kagabhion.

PAG-AMEN



ABUNDA sa kultura, kinaiya ug uban pang kabilin sa katigulangan ang Kabisay-an ug Mindanao, usa na niini ang pag-amen sa tuong kamot. Apan sa akong namatikdan, diyotay na lang ang mga tawo nga mihangop ug miamuma niini. Gikalimtan na sa kadaghanan; gibiyaan sa disyerto sa kalimot. Mao nay gihatagag dakong pagtagad ang bag-ong mga urog aron makasanduloy ug nga dili mabiyaan sa nagpamulak nga panahon.

Sa atong panahon karon, daghan na ang gipul-an ug kon dili man gingiloan nga moamen matag karon ug unya sa tuong kamot sa ilang mga lolo ug lola, tatay ug nanay, manang ug manong, maninoy ug maninay ug uban pa. Gisalikway na kining kinaiya nga nasunod pa sa katigulangan sobras upat ka gatos ka tuig ang milabay. Kay dili na haom sa kasamtangang panahon, nagtuo sila nga angay na kining isalibay sa Dagat Pasipiko aron didto lumsan ug itundag hangtod nga matunaw tipon sa mga asin sa dagat. Niini, labing nabutaan ang kabataan.

Tingali imong namatikdan nga dili na kinaiya sa kabataan karon ang pag-amen bisan sa ilang apohan, ginikanan, maninoy labaw na sa ubang tawo. Ang mga ginikanan usab nga dugay nang wala mosagop ning maong kinaiya, wala na lang magpakabana. Kay unsa pa may ilang ikasuko? Mao na man kini ang kinaiya sa kabatan-onan karon. Magsakit ba ang ilang tiyan kon dili moamen ang ilang anak? Sa ubang nasod bitaw mahimo ra man nga dili moamen. Busa okey ra basta kay motawag lang gihapog tatay, nanay, papa, mama, daddy o mommy ug uban pa. Apan kon hinuktokan sa makadaghan, ang pag-amen dili unta angayng wad-on nga kinaiya sa tawo. Usa kini ka timaan sa pagtahod. Usa ka pag-ila sa tawo sa kon unsa ug diing dapita siya nakatungtong sa iyang aslom-tam-is-pait nga pagpakabuhi ning gubot nga kalibotan.

Hinuon, duna pa may mga batan-on nga natudloan sa ilang mga ginikanan nga hangtod karon misagop gihapon niini sama ni Romy, ang dose anyos namong silingan. Belib ako sa iyang kaseryoso sa pagtamod sa maong kinaiya. Kay sa matag higayon nga makahinagbo niya ang iyang maninoy, bisan og dili kini maghatagan kaniyag regalo sa Pasko, moamen siya nga walay sambog nga pagpakaaron-ingnon. Wala siyay reklamo sa iyang gibuhat. Dili magbagulbol bisan og kanapulo pa siya amen sa usa ka adlaw kay dili kabugtiag salapi ang pagtahod niya sa iyang maninoy nga nahimo usab niyang giya sa pagsubay sa hagip-ot-tunokong dalan sa kinabuhi. Dili pareho sa uban nga maglikay-likay.
   
Ang katigulangan hugot nga nagtamod ning maong kinaiya nga lisod nang malangkat sa ilang hunahuna ug kasingkasing. Niadtong nagtungha pa ko sa elementarya, dili maihap ang mga adlaw ug gabii nga singgitan ko ni Lola Leling og “Hoots! Hoots! Naay misulod nga iro!” sa higayon nga mosulod ko sa ilang balay nga tapad ra usab sa among payag. Dugay kaayo ko makasabot sa buot niyang ipasabot. Kon wala ko niya suknaag, “Mao ba kanay gitudlo sa eskuylahan?” dili pa ko mangayog katahoran, moduol kaniya ug moamen sa iyang tuong kamot. Apan dili kay siya ray amenan. Ipaapil usab ang tanang tawo nga maguwang nakog edad sa balay. Ganiron ang tanan.

Tingali niadtong bata pa ako gitudlo na kini nila ni nanay ug tatay nako. Apan sa unsay mga hinungdan nganong wala ko mahimong kinaiya ang pag-amen dili pa mahakop sa akong kaisipan niadtong panahona. Ug sukad nga gibuksan ni Lola Leling ang ganghaan sa akong kahiamgo, nahimo ko nang rotina ang pag-amen kanila: sa akong mga apohan, ginikanan, uyoan ug iyaan, maninoy ug maninay ug uban pang maguwang nakog edad.
   
Apan sa pagpangligdas na sa panahon ug sa pagpanapya sa kusog nga balod sa teknolohiya, inanayng miluag ang akong pagpanguma sa kinaiya sa pag-amen. Ug sa dihang hapit na kini mohilos sa mga tudlo sa kahimatngon, mikalit pagsakdap kanako ang salampati  sa kahiamgo nga maoy nakaingon nga manggunit kog maayo aron dili masuyop sa lilo nga moungkag sa gialimahang pagtinahoray. Ngano man tuod nga buhian ko man kining gigunitan kong kaalam? Sapal ba diay kini nga lisod kaonon, tunlon o ihungit sa mga piso? Pestisidyo ba diay kini nga makalanag sa katunhayan sa pagpakabuhi? Karon, wala akoy pagbasol nga ako kining gisabod sa bukana sa lawom nga suba sa duha ka tuig kong anak babaye. Iyawat, bisan walay yuta, moturok kinig mamunga.

Nakaamgo ako nga dili makahatag og kaayohan, ilabi na diha sa pamilya, kon mahanaw ang kinaiya sa pag-amen. Kay kon wala kini, inanayng kitkiton sa kaligutgot ang talikala nga nagsipong sa usa ka pamilya isip usa ka banay… sa usa ka banay nga nagminahalay ug nagtinahoray.

Dili kalikayan ang kalamboan apan dili usab angayng isalikway ang naandan, ang kinaiya ug kultura sa kagikan. Angay kining itisok sa darohan sa kahimatngon, amumahan, ug ipasigarbo kon unsa kita… kon unsa ang atong kagikan. Kini ang kailhanan sa atong pagka tawo… ang kailhanan sa atong pagka Cebuano, pagka Bol-anon, pagka Bisaya ug uban pa.

Ikaw, mosugot ka ba nga moabot ang panahon nga mawad-ag pagtahod ang imong anak o mga anak? Seguradong dili gayod. Kay walay tawong malipay nga dili siya tahoron diha sa katilingban nga iyang gipuy-an. Kon mahitabo kini, maayo pa ang tawo-tawo sa basak kay tahoron pa sa mga langgam.

PAMILACAN

Gipanghambog mong dili na pula
Ang bulok sa imong bunbon.
Gipanghambog mong dili na pula
Ang bulok sa imong tubig-dagat.
Kay nahutdan nag pangbulok ang imong mga anak.

Apan nganong ania ang tak-om
Nga mga baba sa putol nga mga ulo
Sa balilan, sanga, lumod ug iho â€"
Mga misteryosong linalang nga nanggilinya
Ingong mga sundalo nga nagbantay
Sa ngabil sa imong baybayon?

Ug nganong nagpalayo
Ang mga lumod sa Lores?
Nahadlok ba silang gukdon
Sa kidlap-kidlap sa dala kong kamera?

Hagbay rang gibuslotan sa Amihan ug Habagat,
Sa parat, sa abog, sa ulan, sa pagpaabot
Sa mga pirata ang paril nga bato sa dagat.
Sa tore sa bantayan halos di ko na makita
Ang ihawan nga atop ang langit. Gisalipdan kini
Sa mga palwag lukay sa limbahong lubi.

PAGPANAMIN SA DUGHAN SA BITAUGAN

Kon di na mahagkan sa akong panan-aw,
Ang gitukod nga kastilyong bunbon,
Kon mga batong hait ug talinis
Ang mohagwa sa akong lapalapa,
Kon gitamnag sibuyas ug ahos
Ang kasko sa Seven Star,
Kon gisugnod ang katig
Sa gipabukal nga kan-ong baboy,
Kon gipakilo ang mga tingga ug ang pukot
Gigamit nga pangsikop sa hawo ug manok,
Gusto ko nang mahimong tunok
Sa tulingan o sa tabudlos
Aron isagol sa kamanyan ug insenso
Nga ipaaso sa sakayang magpalawod
Nga maoy sakyan sa bag-ong
Mananagat nga garbo sa Bitaug.

PAGPANUDLAY NI NANA LELING

Nagkagamayg nagkahinay ang pagpangapusgay
Sa mga balod sa laphayan. Wala nay umoy
Ang pinisik nga mangablit sa nagkatag
Nga samo ug lusayng gidula-dulaan
Sa kabataan. Nakapalawod na
Ang mga bigiw sa dahikan.

Si Nana Leling nga gikuwadro
Sa bukas nga bentana, nakigromansa
Ang hunahuna sa mga bata.
Dili sama gahapon, wala niya paak-paaka
Ang sudlayng gama sa balay sa pawikan.

Gikab-ot niya ang garapang gitungtong sa altar.
Gibuksan kinig ang sulod gipatulo sa palad.
Usa ipahid sa ulo, nahimuot
Iyang gisimhot-simhot.

Bisan bali, ang sudlay nag-iway
Og mga dalan-dalan gikan sa itaas paubos
Sa nagdunghay sa abaga nga puting buhok.
Sa natandangan sa Adlaw, nagkidlap-kidlap
Daw diyamanteng mga lanot.

UNANG ULAN SA HABAGAT
Karong buntaga nga misilong ako sa Bitaug, gipupo
Sa hangin ang nagda’g nga mga dahon niini ug gisayaw-sayaw
Nunot sa kumpas sa musika nga namugna sa panaghalok
Sa mga balod ug bato sa lapyahan.

Nawala ang gibati kong kagutom sa dihang gipanikop
Sa akong mga mata ang mga lusok sa ulan nga mitusak-tusak
Sa gisagbay nga pukot nga naghulat
Sa mga kamot sa mamumuna.

Kon ania lang unta si tatay, dili niya pasagdan
Nga moagos ang ulan ug maghimo
Og dalan-dalan paingon sa lapyahan
Ug dugangan ang kaparat sa dagat.

PAGPAABOT

Gihandom kong madungog ang dahunog
Sa de kahong motorsiklo sama
Sa 8 kabalyos nga Robin.
Gusto ko nang mahanggap
Ang kahumot sa dugo
Sa tulingan nga giputos sa selopen.
Gisaad mong mag-uban ta pagkuskos
Sa himbis sa tabudlos. Daw mga tipaka
Sa buak nga salamin nga namilit-pilit
Sa tapak-tapak nga kahoyng kahon.

Di na mabuka ang baba
Sa akong paghunahuna
Nga di ko na makita
Ang North Star ug nagpaabot
Ang Seven Star sa lapyahan.
Nangurog man, gihimo kong lamdag
Sa mga tudlo ang tapyas nga Buwan samtang
Gihapyod-hapyod ang nanghanggas
Nga buhok ni Nanay.

Mihilom na sa pagsulog-sulog
Ang nangambus nga mga gangis.
Nabati namo ang pulong
Nga gipadpad sa hangin:

Ayaw kamog kabalaka
Nahutdan lang kog gasolina.

Palihug basaha kon angay bang iapil sa usa ka tigi sa balak. Daghan kaajong salamat.



PAGPAMALING NGA GIKATAW-AN SI BALELENG


Uno… dos… tres…
Migataw ang mga ugat sa kamot hasta na sa ulo
Apan nakuha pang mangutana ni Doro.
“Unsa nay oras, Baleleng?”
Usa motubag, giuyog-uyog ang relo de pulso.
“Parehas gahapon!” tubag sa tawo.

Uno… dos… tres…
Balewala sa mga namaleng kon namula
Ug nagkasamad-samad ang palad, nakigpista
Sila sa pagkatawa sa babayeng nagdala
Og relo nga dili sama sa ilaha.

Uno… dos… tres…
Gibalewala na ang kainit bisan
Ang nawong ingon sa linutong lambay
Kay nakita na ang tumoy diin sipongon
Ang mga katawa. Apan, kini nakaipsot
Sa buslot nga bulsa. Maoy nasahid:
Mga plastic bag, gamit nga Pampers, Whispers ug sachet sa Tide.

Mga Sano, kining balaka usa sa pito ka balak nga akong iapil sa Gawad Komisyon 2007 Tigi sa Sinulatay sa Sinugboanong Balak. Palihug basaha kon angay bang iapil sa usa ka tigi sa balak. Daghan kaajong salamat.


PAGPAMILIG BATO

Sa dili pa sugdan ang pagmakinilya,
Mosayo unag mata.
Unhan sa lapyahan ang magpalawod aron
Makamugna og bukid sa graba.
Unya, ag-agon sa wire screen #10 dayon
Ipalusot sa #5 ang mga diyamante sa baybayon.

Sa pagsugod sa pagmakinilya,
Ihat-ad sa lamesa ang graba.
Buhian ang mga tudlo ug dakpon
Ang mga itom gawas sa puti.
Bulagon ang mga patay sa buhi.
Ilabay ang dunot
Ibilin ang walay buslot.

Mohunong sa pagmakinilya kon
Mahubsan na sa gas ang gasera
Manuktugaok na ang mga hiniktan
Mapuno na ang taro sa Rebisco
Ug matawag na kining trabaho.