Post ni June Duterte (paghandom sa nangagi nga panahon)
Dramaturgo
Nahimo nang tipik ug kabahin natong mga karaang tawo ang mga dramang Binisaya sa radyo ilabi na natong mga lumulupyo sa Kabisay-an ug Mindanao kaniadto ug hangtud karon.
Ang radyo nga Avegon maoy atong social media, Facebook ug Messenger, smartphone o android ug television set niadtong atong kapanahunan diin magsugod ang adlaw sa talad-kan-anan padulong ngadto sa tagsa tagsa nato ka mga kaumahan ug hangtud na sa panahon sa kilom kilom ug kagabhi-on uban sa radyo ug ang mga kulba-hinam kaayong mga drama ug sugilanon sa kinabuhi, sa gugma ug mga pagtu-aw, sa kalampusan ug kaparotan.
Sa wala pa nahimugso ang Friendster ug Multiply, Netflix, Tiktok reels, YouTube, Spotify ingon man sa wala pa mauso ang mga Marites ug mga nagkadaiyang content creators sa atong palibot, daan nang naghari ang radio set silbing katupad o constant companion natong tanan sa entero adlaw.
Kinsa ba ang mahikalimot sa mga lilas nga nitandog sa tagsa tagsa nato ka mga dughan, nikumot sa atong mga galamhan ug nagpaagas sa atong mga luha ug walay undang nga pagbahakhak sa komedya ug pasi-aw nga istorya?
Kinsa kaninyo diha sa akong mga magbabasa ang wala makahinundom sa dramang 'Mihabo Habo na Usab' ni Fermin Collantes Gomez ug trahedya sa gugma nila ni Sam ug Ofelia mga gidala nila ni Randy Padayao Suzon ug Teresa Soria sa dihang madunggan na gani nato ang unang bigwas sa sonata sa 'Bright Eyes'?
Sa makapatandog sa galamhan nga sugilanon nila ni Edgar ug Isabel sa dihang motukar na gani ang intro sa drama soundtrack nga 'Yesterday' ni Paul MaCartney?
Kinsa diha ninyo ang wala tandoga sa dramang nag-ulohan nga 'Panagway sa Dughan' nila ni anhing Alex Lara ug Mildred Montesclaros ((kung wala ko nasayop sa akong nahinumdoman)?
Kinsa kaninyo ang nahikalimot na sa tugob sa aksyon, misteryo ug adrenaline rush nga gubat-espiritwal sa 'Omnipotente' nila ni Ecclezier ug Deomino?
Sa dramang 'Serafim,' 'Koran ug Bibliya,' 'Doktrina,' 'Pula nga Luha sa Uga nga Yuta,' 'Ang mga Kaliwat,' 'Father Giovanni Mo Kumpisal ang Nasud,'(Soundtrack: If We Only Have Love), 'Gugmang Patay,' Semper Fidelis,' 'Higala Igsoon Kaaway,' ' Kagaw ni Cain,' 'Krus ug Diablo,' 'Emman,''Mga Eroplanong Papel, 'Hangtud Asa Hangtud Kanus-a',' 'Halangdon ba ang Kasilag,' 'Quo Vadis Gabriel Iglesias,' 'Asa ka Padulong Roldan Moran,' 'Si Isidro ang Basurero,' ' Gugmang Luhaan sa Dum nga Kalibutan,' ' Kordero sa Katawhan' ug daghan pang obra maestra sa akong tinahud nga idolo ug higala Sir Fermin Gomez, sa dramang 'Ecclesiastes Tres,' ' Berdugo' ug 'Flower' ni Ranil Villa - nakahinumdom ka pa ba niini, higala?
Kinsay wala makahinumdom sa mga heart-tugging love stories nila ni Jojo Alegre Buron Vlog ug Matet Cabudlan ug uban pang mga versatile drama actors sa Sugbu nga naghatag kinabuhi sa matag karakter sa ilang mga dula ug nitatak gayud sa memorya natong mga avid radio listeners?
Usa ka ba niadtong nagsunod sa mga dula sa radyo ni Joe Gavini Flores nga 'Eking Boxer' ug 'Mina de Oro',' sa pamoso kaayong 'Brando Bandido' ni Fred Berame, Abel Daculan, Ben Abarquez Villaluz ('Hayop ka Man, Mohilak ka Usab), Baby Farida Salgado, Susan Flores ('Mutya sa Saging Mantikaan'), Dodong Racaza ('Presinto Singko'), Novie Suico,Ingrid Virtudazo, Miraluna Tumulak, Vanessa Resula, Jennyrica Vidad, Marites Parba Albores, Jay Badayos, Glen Pino ug uban pa?
Usa ka ba niadtong tigpaminawan sa dramang 'Gabii Na, Kumander' sinuwat ni Jun Bacalso ug gibidahan nila ni Tony Rabanes ug Boy Cortez, Jr.. ingon man sa iyang dramang 'Banong D'Sidewalk Vendor' ug 'Gipatay nila ang akong Igsoon,' sa mga dramang 'Buak ang Pula,' 'Lawud sa Kasilag,' 'Kwadrado nga Buwan' ug 'Subay sa Nagliko liko nga Dalan' ni Boy Lido Patalinghug, sa mga karakter nga gibidahan nila ni Fernando 'Nanding' Celeste, Vic Romarate (Ang Pagbalik ni Diego Salvador), Sim Romarate. Susan ug Nacefero 'Tito Nash' Alino, Elma Vestil, 'Ginhawa Delfin' ug 'Balibaran Ko ang Kamatayon' ni Cebu City Councilor Hon. Francis Esparis , Priscilla Raganas, Allan 'Golyat' Nacorda, Julian Bacus Daan, ang gikagubtan kaniadto nga adult drama nga 'Verboten,' 'Bulawan sa Lapok' ni Rudy Rubi, Tino Yburan, Roger Solante, Pepe Mercado, Sofring dela Torre, Cedrick Tumulak, Oliver 'Bob' Enjambre ('Escape Master'), Joe dela Calzada, Linda Villanueva, Thelma Zafra, Jun Gomez, Inday Nita Daluz, Liden Flores, Celso Ponce, Elma Patalinghug, 'Ang Agta sa Dakit' ni Tino Yburan, 'Inting Botikol,' 'Mother Rebecca,' Val Gomez, Nelson Tantano, Esper Palicte, Perla Valencia, Janice Gimena, Debbie Sta. Cruz, Ondo Juezan, Elma Vestil, Marcos Navarro Sacol, Ricardo Feliciano, Willy Cortez, Cora Rosales ug daghan pang uban nga mga batid usab sa pagdala og papel ug personalidad sa ere o sa entablado man? Pasayloa nga daghan pa kanila ang wala na gyud nako intawon mahinumdumi pa gumikan sa pangedaron, sa pagligid sa panahon apan sayud ko nga pamilyar kaninyo ang ilang tagsa tagsa ka mga tingog nga nahimo natong kauban sa matag adlaw'ng tanan.
Radio Drama: Bag-ong Nawong ug Plataporma
Sa atong panahon karon, kulba na ang dramang Binisaya sanglit nag-evolve ug nag-transform na kini gikan sa kinaraang estilo. Kini gumikan kay gikan sa pag-dominar sa RMN DYHP ug uban pang pioneering drama production centers sa Kabisay-an ug Mindanao, aduna nay pipila ka mga agresibong regional broadcast networks nga nagmugna sa ilang kaugalingong mga lilas sa kahanginan ug sa digital media sama sa nag-una karon nga mga kumpaniya sama sa Juander Radyo ug Nonglading Broadcasting Service. Gani, una pa man niana, nagmugna man usab og ilang kaugalingong drama productions ang Bombo Radyo, GMA ug uban pang local broadcast entities.
Kun kaniadto pulos lamang plywood ug kurtina ang set sa entablado sa mga linawas nga presentasyon, karon LED wall na, nindot na kaayo ang sound system ug wala nay makita nga nagbansiwag nga mga kable sa wire ug nagkumbitay nga mga mikropono.
Moabot gayud ang panahon diin gamit unya ang AI ug Augmented Reality, hybridized na ang drama production aron mas artistic ug visually appealing na unya ang drama diha sa livestreaming nga daw mura na gyud siya'g pelikula.
Mao na tingali kini ang dugay na natong gipangandoy nga mga Old Guards nga mga kausaban ug innovation nga buot natong masinatian aron magpabilin nga relevant ang presensya sa dramang vernacular sa atong adlaw adlaw nga pagkinabuhi.
Matood gayud nga bisan pa man tuod kun nausab na ang platform o pamaagi sa pagpaambit niini, pabilin gihapon nga way kausaban diha sa pagtagik ug pagpabuhagay sa mga tulukibon kaayong sugilanon ug mga memoryang walay paglubad.
Voice Artists: Bag-ong Paglaum sa Kausaban
Kun hisgotan ang talent, creativity ug imagination, dili usab palupig ang lain pang panon sa mga drama artists nga akong giidolo pag ayo sanglit sila usab mga creative thinkers man kinsa naghatag kinabuhi sa tanang pasundayag nga sagad madunggan nato sa radyo: Kini sila ang mga hanas nga mga voice actors kinsa naggunit sa mga programa kansang format mao ang letter reading kun pagbasa sa kahanginan sa mga sulat-suliran sa mga suking tigpaminawan, mga hanete nga magbabalak sa radyo ug kadtong adunay talagsaong hiyas kun abilidad sa pagdala og klase klaseng papel o karakter ma bata man o ma hamtong, ma babaye man o ma lalaki o ma b***t man o ma tomboy, bida man o contra vida, ma love story man, aksyon, comedy o mystery.
Denhe sa Mindanao, garbo nako nga isulti nga nahimo nakong mga personal favorites nako mao sila si Arman dela Silva sa 'Mga Tipaka sa Kagahapon,' (kinsa kauban nako sa buhat kaniadto sa RPN Channel 9 dekada 80), JuanderMan Richard Soriano Villaronte sa 'Tudling sa mga Garay, (sa iyang mga maanindot kaayong tudling sama sa 'Kung Palad na ang Magsudya' ug 'Hubog Kuno Ako,' Mary Jane Adaya sa 'Dear Juander Radyo,' Jameson Jeb Roma Mondido (aka Nonglading) sa 'Handumanan sa akong Kagahapon,, Al Gesta sa 'Tunob sa Kagahapon,' Rep. Arlyn Ayon sa 'Sincerely Ate Arlyn, Jc Almerez aka Inday Seryaka, Ron Sumampong-Espere Einberg aka Lady Batud / DJ Ricky Mouse, ug uban pa kansang abilidad sa pagdala sa tingog ug emosyon dili usab hitupngan bisan pa sa mga manggialamon nga mga artista sa kahanginan sa Visayas ug sa entero kapupud-an.
Malagmit gayud nga ang traditional radio box hingpit nang manamilit ug mahanaw paghidangat sa daghang mga katuigan apan cierto ako nga ang rekwisito sa authentic storytelling magpabiling matuod nga panukaran sa mga sugilanon nga saw-an sa mosunod pa natong mga henerasyon.
Dili ikalalis ug dili nato malilong nga hangtud uhaw ang tawo sa mga makapakitbi sa atay ug makapatandog sa salabutan ug kasingkasing nga mga estorya sa kinabuhi, ang drama sa kahanginan magpabiling dakung panginahanglanon ug katupad nato nga realidad karon ug hangtud sa kahangturan.
Pangadoy usab natong mga nagmahal sa dramang inato nga mientras may panahon pa, salbaron na natong daan ang mga bahanding mugna sa kasingkasing ug imahinasyon sa mga maalamon nga drama creators pinaagi sa pag document, pag preserba kun pag archive niini aron adunay kabalikan unya ang mga arts and culture researchers sa taliabot nga katuigan o siglo nga digital library o voice museum sa tanang mga maanindot ug halandumon kaayong literary outputs sa atong panahon.
Daghang salamat sa akong mga higala kaniadto ug karon kansang mga memorya ug tampo nga nahibaw-an ug mga kasinatian maoy naghatag og kahingpitan ning diyutay'ng pagyukbo alang sa atong mga giidolo: Thank you kaayo Sir Fermin Gomez, Dante Javelosa Luzon , Jhonkent Anuta, Mikel O. Avergonzado, Michael C. Guardiana, Randy Padayao Suson, Jojo A. Buron, Limar Venancio Perez, Teresa Diaz Tirol, Matet Cabudlan, Fernando Nanding Celeste, Thelma Zafra Enjambre, Perla Valencia, Alan Golyat Nacorda ug daghan pang uban.
Linkback: https://tubagbohol.mikeligalig.com/index.php?topic=126738.0
